NỘI DUNG CHI TIẾT
BẢO TỒN HÁT XOAN PHÚ THỌ GẮN LIỀN VỚI KHÔNG GIAN THỜ CÚNG HÙNG VƯƠNG
4/22/2014

                                                                                    PGS - TS LÊ THỊ HOÀI PHƯƠNG

                                                                                    (Viện Văn hóa nghệ thuật Việt Nam)

Nghệ thuật diễn xướng dân gian của hơn 45 dân tộc anh em ở nước ta rất đa dạng, có nguồn gốc sinh ra, lịch sử phát triển và đặc tính rất khác nhau. Mỗi thể loại, loại hình được hình thành và phát triển đều phụ thuộc vào cái nôi văn hóa đã sản sinh ra nó. Nhiều loại hình nghệ thuật diễn xướng gắn liền với đời sống tâm linh của người dân (như Ca Trù, hát Văn, hát Xoan, nhạc Phật giáo, nhạc tế đình, v.v…); lại có loại hình đơn thuần là hình thức nghệ thuật nặng về giải trí, không có nguồn gốc hay dính líu với các nghi thức tế lễ hoặc một tôn giáo nào (ví dụ như Tuồng, Chèo, dân ca Bài Chòi, hát Ví, hát Dặm, ca Huế, v.v...).

Bảo tồn bằng cách nào? - Câu hỏi chung cấp thiết của nghệ thuật dân gian truyền thống

Trong kho báu nghệ thuật diễn xướng dân gian của người Việt, nghệ thuật hát Xoan Phú Thọ được biết đến như một sinh hoạt văn hóa - nghệ thuật gắn liền với tục thờ cúng các Vua Hùng có từ hàng ngàn năm trước. Nhưng, cũng giống như một số phận đại đa số các loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống hiện nay, nghệ thuật hát Xoan đang dần bị mai một và đứng trước nguy cơ bị thất truyền bởi sự tác động của cuộc sống hiện đại - thời đại của kỹ thuật số.

Như vậy, câu hỏi đặt ra cho nghệ thuật hát Xoan, cũng như cho nhiều loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống khác của Việt Nam hiện nay như tuồng, chèo, dân ca quan họ, v.v..., là làm thế nào để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa và giá trị nghệ thuật của chúng trong đời sống đương đại? Câu trả lời không thể giống nhau cho tất cả các loại hình, kiểu, loại. Bởi, mỗi một loại hình nghệ thuật dân gian có những đặc điểm riêng của nó, do tất cả các điều kiện tự nhiên và xã hội của nơi sản sinh ra nó quy định.      

Được biết, hàng chục năm về trước vấn đề bảo tồn nghệ thuật hát Xoan đã được lãnh đạo và nhân dân Phú Thọ quan tâm tìm biện pháp; đã có thời gian, nhờ tình cảm thiết tha với Xoan mà nhà giáo... đã đưa hát Xoan vào dạy trong nhà trường; Nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch ở làng Xoan An Thái, xã Phượng Lâu, thành phố Việt Trì, khoảng chục năm trở lại đây đã mở lớp truyền dạy hát Xoan miễn phí nhưng cũng mới có gần 100 lượt người theo học; ông trùm Ngũ ở phường Xoan Kim Đức cũng mở lớp học hát Xoan cho các cháu độ tuổi từ 10 - 16, nhưng lớp học hoạt động rất thất thường, chỉ vì các cháu đứa thì bận học ở trường, đứa thì phải đi làm kiếm tiền phụ thêm cho bố mẹ... Cũng đã có một số cuộc hội thảo khoa học được tổ chức để bàn về chủ đề làm thế nào để bảo tồn, truyền dạy hát Xoan. Thế nhưng, thực trạng của loại hình nghệ thuật độc đáo này được thể hiện đầy đủ trong bộ hồ sơ được Viện Âm nhạc - Học viện Âm nhạc Quốc gia hoàn thành đã đệ trình lên UNESCO như một lời thỉnh cầu “cần được bảo vệ khẩn cấp”.

Bảo tồn bằng cái gì?

Trước hết, theo chúng tôi được biết sự mong muốn, là ý nguyện của các nghệ nhân, của quần chúng nhân dân, của các cấp lãnh đạo tha thiết gìn giữ và phát huy nghệ thuật hát Xoan - đặc sắc văn hóa tinh thần của tỉnh nhà.

- Cái có thứ hai rất quan trọng, có thể nói là quan trọng bậc nhất, là hiện nay, dù các nghệ nhân hát Xoan Phú Thọ còn lại ít ỏi, nhưng dù sao nếu được quan tâm và tổ chức tốt, vẫn còn kịp thời gian để một số nghệ nhân truyền dạy cho con cháu.

Theo kết quả kiểm kê đầu năm 2010, toàn tỉnh Phú Thọ có 69 nghệ nhân hát Xoan (từ 60 tuổi trở lên ở 4 phường Xoan của thành phố Việt Trì), 49 người (từ 60 tuổi trở lên) biết hát Xoan, 81 người tham gia các phường Xoan.

Trong số các nghệ nhân hát Xoan, 31 người có độ tuổi từ 80 đến 104, trong đó chỉ có 8 nghệ nhân còn khả năng trình diễn và truyền dạy. Những con số này thực sự báo động cho một tương lai gần hát Xoan có nguy cơ bị thất truyền nếu chúng ta không nhanh chóng có kế hoạch cụ thể và thực hiện ngay công việc truyền dạy hát Xoan cho lớp trẻ.

Như vậy, để xúc tiến việc phục hồi, truyền dạy hát Xoan hiện nay ở Phú Thọ đã có ít nhất hai yếu tố quan trọng, cần thiết hàng đầu để biến mong muốn này thành hiện thực. Cả hai đều là yếu tố về con người - yếu tố hàng đầu cho mọi thành công.

Câu hỏi tiếp theo: Vậy hiện tại đang thiếu cái gì để đẩy mạnh công tác bảo tồn, phổ biến truyền dạy nghệ thuật hát Xoan?

- Cái thiếu trước hết, vẫn là vấn đề muôn thuở: điều kiện vật chất.

- Cái thiếu thứ hai: phương pháp, cách thực hiện khoa học, phù hợp.

- Cái thiếu thứ ba: môi trường, không gian văn hóa cho sinh hoạt hát Xoan để vừa bảo tồn bền vững vừa có cơ hội lan tỏa.

Thực ra, cả ba yếu tố trên liên quan chặt chẽ với nhau, có ảnh hưởng lẫn nhau. Đây là những điều kiện cần phải có, cần được kết hợp lại với nhau, cùng nhau tạo nên sức mạnh để thực hiện công việc có ý nghĩa to lớn là phục hồi, bảo tồn và phát triển nghệ thuật hát Xoan ở Phú Thọ. Trong đó yếu tố phương pháp là tối quan trọng, có ý nghĩa quyết định cho sự thành công, trong phương pháp bao gồm cả việc tạo môi trường văn hóa cho nghệ thuật Xoan phục hồi và nảy nở.

Bảo tồn như thế nào? - Đây chính là câu hỏi mấu chốt

Để đi tìm câu trả lời cho vấn đề này, tức là tìm một phương thức phù hợp cho công việc bảo tồn nghệ thuật hát Xoan trong đời sống hôm nay, chúng tôi lập tức so sánh với tình trạng tương tự của một số loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian khác thậm chí với cả một số loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống đã phát triển thành nghệ thuật chuyên nghiệp như Tuồng, Chèo, Rối nước... để từ đó rút ra những bài học có thể áp dụng (hoặc ngược lại, không thể áp dụng) cho trường hợp của hát Xoan. Để tìm ra phương thức phù hợp cho việc bảo tồn hát Xoan thì cần phải tính đến tất cả các yếu tố liên quan tới nguồn gốc, môi trường văn hóa, đặc tính nghệ thuật của nó.

Trước hết, nói về nguồn gốc của Xoan. Về điểm này, có nhiều giai thoại khác nhau vẫn được lưu truyền trong dân gian. Nhưng có hai giai thoại đã được ghi lại nhiều nhất trong các công trình nghiên cứu về đất Tổ đã được xuất bản, câu chuyện thứ nhất là về nàng Quế Hoa và giai thoại khác là về việc Vua Hùng đi tìm đất đóng đô. Tóm lại, nguồn gốc của Xoan gắn với những giai thoại của thời đại Vua Hùng dựng nước, cũng có nghĩa là gắn với các địa danh thuộc vùng đất Tổ. Được biết, “các làng Xoan gốc đều là những ngôi làng cổ nằm trên địa bàn trung tâm nước Văn Lang, nối nhau thành một dải; vắt từ sông Lô sang sông Thao, vòng phía trước núi Hùng - nơi có Đền Hùng, mộ Tổ - như một chuỗi ngọc trai. Chỉ trừ xã Tây Cốc lùi xa về Tây Bắc và Tử Du, Hoàng Thượng, Hạ Chuế (nay là tỉnh Vĩnh Phúc). Chính vì vậy, hát Xoan còn bảo lưu được nhiều yếu tố văn hóa cổ của thời đại bình minh dựng nước. Những dấu tích văn hóa Văn Lang - Hùng Vương cũng được bảo lưu trong các lễ hội vùng Xoan. Chính vì vậy, hầu hết các làng Xoan giữ cửa đình đều thờ các nhân vật thời Hùng Vương và các Vua Hùng”1. Hát Xoan Phú Thọ thuộc loại hình dân ca lễ nghi phong tục, là hát cửa đình, thường diễn ra vào mùa xuân, trong dịp hội làng. Như vậy, đình đám mùa xuân tại các thôn làng thuộc vùng đất Tổ chính là không gian và thời gian của sinh hoạt hát Xoan Phú Thọ.

Điều thứ nhất chúng tôi muốn nhấn mạnh ở đây là: thực hành hát Xoan có một môi trường văn hóa nhất định của nó, nó được lưu giữ và lưu truyền bởi chính những con người sinh ra, lớn lên và sinh sống tại đó hết đời này qua đời khác. Muốn phục hồi, bảo tồn và phát triển, lan tỏa nghệ thuật Xoan thì cần phải bắt đầu từ chính những làng Xoan gốc trước tiên.

Về phương diện này, chúng tôi thấy cũng tương tự như trường hợp của dân ca Quan họ Bắc Ninh, rằng Quan họ chỉ có thể được bảo tồn và nuôi dưỡng ngay trên mảnh đất đã sinh ra nó, nếu “nhấc” nó đi chỗ khác thì sẽ không còn đúng là Quan họ nữa, mà đó chỉ là thứ “Quan họ đoàn”, Quan họ Sân khấu. Nhưng người ta lại có thể tạo ra một cái “ao làng” di động để có thể biểu diễn Rối nước khắp thế giới (tất nhiên cũng bị mất đi rất nhiều cái thi vị của cảm giác được xem Rối nước ở một ao làng thực thụ). Đó là bởi tính mục đích cũng như tính chất nghệ thuật của các loại hình này khác nhau, nghệ thuật Rối nước đơn thuần là thứ nghệ thuật giải trí của người nông dân vùng châu thổ Bắc Bộ, không mang yếu tố tôn giáo hay tín ngưỡng gì trong nó.

Thứ hai, về góc độ đặc tính nghệ thuật, hát Xoan Phú Thọ thuộc loại hình dân ca lễ nghi phong tục, là hát cửa đình, với hình thức nghệ thuật đa yếu tố: có nhạc, hát, múa nằm trong thành phần các trò diễn hội làng. Theo các nhà nghiên cứu, âm nhạc trong hát Xoan khá đơn giản, nghệ thuật trình diễn trong hát Xoan cũng không đòi hỏi cao. Nhưng, nhìn tổng thể, sinh hoạt hát Xoan lại có tính tổ chức khá cao và chặt chẽ, có thể tóm lược trong mấy đặc điểm sau:

- Hát vào thời gian nhất định: tổ chức vào mùa xuân.

- Hát ở những điểm nhất định: hát cửa đình; mỗi phường Xoan giữ một số cửa đình nhất định.

- Hát Xoan có tổ chức rất chặt chẽ: Hát Xoan đòi hỏi phải tổ chức thành phường Xoan hoặc họ Xoan. Mỗi phường Xoan có một ông trùm.

- Hát có trình tự nhất định: Hát Xoan phải theo trình tự đã quy định, gồm ba phần: phần lễ nghi tôn giáo, phần trình diễn các quả cách và phần  hát hội.

Với những đặc điểm mang tính quy định khá “nghiêm ngặt” như vậy thì hình thức thực hành sinh hoạt hát Xoan cần phù hợp với yêu cầu nghệ thuật của loại hình.

Thử so sánh với một số loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống của Việt Nam là Tuồng và Chèo để xem có thể áp dụng được gì từ cách thức mà bấy lâu nay các nghệ sỹ sân khấu đang làm với dự án “Sân khấu học đường” nhằm tuyên truyền, giáo dục lòng yêu nghệ thuật truyền thống của dân tộc cho giới trẻ. Về phương diện nghệ thuật, theo chủ quan chúng tôi nhận thấy thì học diễn Tuồng và Chèo chắc khó hơn là học hát Xoan, bởi diễn Tuồng và Chèo đòi hỏi nghệ thuật diễn xuất khá cao, lại phải có âm nhạc hỗ trợ, mà để đánh được nhạc Tuồng hay nhạc Chèo thì cần có quá trình học tập, rèn luyện lâu dài. Chính đây là nguyên nhân khiến cho các dự án “Sân khấu học đường” mấy năm qua tại các trường học không có tác dụng lâu dài, chưa thực sự phát huy hiệu quả một khi các nghệ sỹ ngừng trực tiếp hỗ trợ cho các em biểu diễn. Chúng tôi biết rằng hiện nay ở Phú Thọ nhiều người có trách nhiệm đang nghĩ tới việc đưa hát Xoan vào giảng dạy trong nhà trường. Đây là việc nên làm và cần làm.

Với việc phổ biến, truyền dạy hát Xoan, trong bối cảnh hiện tại, theo chúng tôi cũng không nên tham vọng lớn, cần chọn phương thức phù hợp để giải quyết ngay tình thế cấp bách là các nghệ nhân Xoan có khả năng truyền dạy còn lại rất ít, nếu không kịp thời tổ chức để các cụ truyền nghề cho các cháu thì những mất mát to lớn là nhãn tiền.

THAY LỜI KẾT

Từ những phân tích trên đây, chúng tôi xin đề xuất một số ý kiến mang tính phương pháp luận để những người quan tâm đến hát Xoan tham khảo, hy vọng có thể đóng góp một phần nào đó cho việc phục hồi và bảo tồn nghệ thuật hát Xoan Phú Thọ.

1. Để phục hồi sinh hoạt hát Xoan ở Phú Thọ, làm cho nó trở lại được như và mạnh hơn xưa thì cần khôi phục lại càng sớm càng tốt môi trường văn hóa cho hát Xoan, nhất là với 15 di tích diễn ra hát cửa đình,

2. Việc truyền dạy nghệ thuật hát Xoan cần được lập kế hoạch cụ thể, cần chia thành nhiều giai đoạn, nhiều cấp độ để tiến hành, có kế hoạch dài hạn và có kế hoạch ngắn hạn. Đưa vào giảng dạy trong nhà trường là kế hoạch lâu dài, trước mắt, cũng có thể đưa vào nhà trường như một sinh hoạt ngoại khóa, thu hút các em yêu thích hát Xoan vào các câu lạc bộ học đường để tạo hứng thú, kết hợp truyền dạy cho các em. Trước mắt cần phải chọn điểm và tập trung đầu tư, chưa thể làm đại trà, tràn lan sẽ không mang lại hiệu quả được.

3. Thành lập các câu lạc bộ (phường) Xoan tại các thôn, làng. Đây là hình thức tổ chức hiệu quả nhất, phù hợp hơn cả để sinh hoạt hát Xoan có thể thực hành thường xuyên. Đây là con đường bảo tồn, gìn giữ và lưu truyền hát Xoan một cách bền vững, vì nó được chính người dân thực hiện và để phục vụ cho cộng đồng.

4. Về phía chính quyền và cơ quan quản lý văn hóa, cần có chính sách hỗ trợ vật chất cho hoạt động này một cách thỏa đáng: hỗ trợ trang thiết bị, trang phục, kinh phí luyện tập; đặc biệt quan tâm các nghệ nhân, cần có thù lao thỏa đáng để khuyến khích họ truyền dạy cho lớp trẻ; cũng cần có chính sách khuyến khích về tinh thần và vật chất cho các em hăng hái theo học hát Xoan và đạt thành tích cao.

5. Tổ chức nhiều hội thi, hội diễn hát Xoan ở địa phương để kích thích lòng ham mê của người dân, bằng cách đó tăng cường sự quan tâm của họ đối với sinh hoạt này, dần dần thu hút chính họ tham gia vào hoạt động.

Theo chúng tôi, đây là một số biện pháp thiết thực, hoàn toàn có thể thực hiện được một khi người dân và lãnh đạo tỉnh Phú Thọ cùng các cấp đã nhận thức được việc bảo tồn nghệ thuật hát Xoan là khẩn cấp.

                               L.T.H.P

(1) Tú Anh - Khắc Xương: Hát Xoan Phú Thọ - huyền thoại một làn điệu dân ca. Báo điện tử ĐCSVN.


HỌC TẬP VÀ LÀM THEO TẤM GƯƠNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH

HỘI THẢO VỀ TÁC PHẨM “ĐỜI SỐNG MỚI” CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
Văn nghệ sỹ Phú Thọ với Chủ tịch HỒ CHÍ MINH
HÌNH ẢNH NGƯỜI CỘNG SẢN TRONG TÔI
HỌC BÁC VỀ TINH THẦN TRÁCH NHIỆM
LÀM THEO LỜI BÁC "DĨ CÔNG VI THƯỢNG"
TÂM LÒNG CỦA BÁC HỒ VỚI PHỤ NỮ VIỆT NAM
Tư tưởng Hồ Chí Minh về phong cách nêu gương
Nêu gương
Tiên tri của Bác
Một vài suy nghĩ về quan điểm thế giới quan Hồ Chí Minh
Cán bộ, đảng viên phải gương mẫu rèn luyện, học tập và làm theo tấm gương đạo đức Bác Hồ
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Triển lãm Thư pháp thơ chữ Hán của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Kỷ niệm 123 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2013) Có một nền giáo dục thân dân
Bác Hồ với bảo tồn, tôn tạo phát huy di tích Đền Hùng
HỒI ỨC NHỮNG LẦN ĐƯỢC GẶP BÁC HỒ
CÓ MỘT SỰ THẬT ĐÁNG SUY NGHĨ
HÌNH ẢNH BẬC HIỀN TRIẾT HỒ CHÍ MINH QUA THƠ CHẾ LAN VIÊN
QUÁN TRIỆT NGHỊ QUYẾT TRUNG ƯƠNG IV, ĐẠI HỘI LẦN THỨ XI CỦA ĐẢNG
CHÌA KHÓA MỌI THÀNH CÔNG
KỶ NIỆM 23 NĂM NGÀY THÀNH LẬP HỘI CỰU CHIẾN BINH VIỆT NAM (6/12/1989 - 6/12/2012)
LỜI BÁC ĐẾN HÔM NAY VẪN CHƯA HỀ CŨ
NHỮNG ĐẶC TRƯNG PHẨM CHẤT VỀ GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ CHÍ MINH
NGHỊ QUYẾT CỦA Ý ĐẢNG, LÒNG DÂN
HỌC TẬP NGHỊ QUYẾT TW 4 NHỚ LỜI BÁC DẠY - ĐOÀN HẢI HƯNG
Nét nổi bật của Chủ tịch Hồ Chí Minh là rất coi trọng phẩm chất con người - Bùi công bính
GIỮ LẤY ĐỨC TIN - Lê Phan Nghị
SÁNG THÊM NHỮNG CHI TIẾT VỀ BÁC HỒ QUA CÁI NHÌN CỦA CÁC NHÀ VĂN

TẠP CHÍ VĂN HỌC

Năm 2017
Năm 2014
Năm 2007
Năm 2009
Năm 2013
Năm 2012
Năm 2011
Năm 2010
Năm 2008

QUẢNG CÁO

















THÔNG BÁO

THỂ LỆ CUỘC THI THƠ, NHẠC Chủ đề: “Biển, đảo Việt Nam”

Thông tin liên hệ:
Tạp chí Văn nghệ Đất tổ - 160 Phố Lê Quý Đôn - Phường Gia Cẩm - TP Việt Trì - Tỉnh Phú Thọ
Điện thoại: 0210. 3816945 - 3811984
Email: tapchivannghedatto@gmail.com
Bản quyền thuộc về Tạp chí Văn nghệ Đất tổ
Ghi rõ nguồn khi phát hành lại thông tin từ Website này.