NỘI DUNG CHI TIẾT
GÌN GIỮ BÁU VẬT NHÂN VĂN SỐNG CỦA NGHỆ THUẬT HÁT XOAN
5/20/2015

                                                                                                                                                          Vũ Kim Liên

Theo sử sách, các làn điệu Xoan cổ được bắt nguồn từ những làng cổ nằm ở địa bàn trung tâm bộ Văn Lang thời các vua Hùng dựng nước. Gốc của hát Xoan là ở vùng Phú Thọ sau đó lan tỏa tới các làng quê ở hai bên bờ sông Lô thuộc Phú Thọ và cả Vĩnh Phúc. Xoan đã tồn tại hơn 2.000 năm, là di sản văn hóa dân gian hết sức quý báu, hiện ở Phú Thọ còn bốn phường Xoan cổ là Kim Đới, An Thái, Phù Đức và Thét nằm ở 2 xã Kim Đức và Phượng Lâu (thành phố Việt Trì). Sức sống của hát Xoan chính là ở sự kết hợp của loại hình hát nghi lễ với hát giao duyên, tồn tại lâu dài và được nhiều thế hệ yêu thích. Chỉ cần nghe từng lời ca, giai điệu thôi cũng đã thấy không gian làng quê thanh bình yên ả hiện ra trước mắt. Để duy trì, bảo tồn nét văn hóa độc đáo này, ngay sau khi được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại cần được bảo vệ khẩn cấp, tỉnh Phú Thọ đã xây dựng Đề án bảo tồn phát huy giá trị hát Xoan trong các tầng lớp nhân dân với mục đích tiếp tục giữ gìn, lưu truyền, phổ biến, phát huy cho thế hệ mai sau những giá trị độc đáo mang tính xã hội, nhân văn, những phong tục, tập quán tốt đẹp về hát Xoan gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Trong đó có việc tăng cường sự quan tâm chăm sóc lớp nghệ nhân - báu vật nhân văn sống - để các cụ phát huy tài năng, tâm huyết của mình đối với việc truyền dạy hát Xoan đến các thế hệ con cháu nối tiếp.

Theo số liệu khảo sát của tỉnh, Phú Thọ hiện còn khoảng 70 nghệ nhân Xoan, trong đó chủ yếu là lớp nghệ nhân cao tuổi, hầu hết đã trên 80 tuổi, cá biệt có nghệ nhân Lê Thị Đá ở xã Kim Đức, thành phố Việt Trì đã trên 100 tuổi. Kim Đức là một trong những địa phương có số nghệ nhân Xoan đông, 25 cụ, hiện còn sống 17 cụ. Cụ nào cũng già yếu, sức khỏe kém, trí nhớ đã sút giảm nhưng vẫn luôn đam mê với nghiệp hát. Nghệ nhân Nguyễn Sỹ Tiếu - 87 tuổi ở phường Xoan Thét cho biết, kể từ khi hát Xoan được thế giới công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại thì các nghệ nhân Xoan luôn được tỉnh quan tâm về cả vật chất và tinh thần nên các cụ rất phấn khởi, ra sức truyền dạy hát Xoan cho các thế hệ con cháu học, hiểu về Xoan, biết cách trình diễn Xoan. Khó khăn với các nghệ nhân hiện nay nhất là vấn đề sức khỏe, các cụ ông không đứng để dẫn cách được, còn các cụ bà hơi ngắn không ngân vang được. Tuy chân yếu mắt mờ nhưng các cụ vẫn rất nhiệt tình chỉ dạy cho lớp nghệ nhân kế cận và lớp trẻ biết cách lấy hơi, cách nhấn hơi lên bổng xuống trầm kèm theo những động tác múa. Nghệ nhân Đào Thị Phụng - 95 tuổi ở phường Xoan Thét đi lại rất khó khăn nhưng vẫn say sưa trình diễn quả cách “Tứ dân”, quả cách “Đối rẫy” là những quả cách rất khó thể hiện. Phải mất thời gian khá lâu nghệ nhân Đào Thị Phụng mới trình bày xong hai quả cách này dưới sự dẫn cách của nghệ nhân Nguyễn Sỹ Tiếu. Vừa hát, vừa dừng lại lấy hơi, đồng thời để nhớ từng trổ hát. Cụ Phụng tâm sự “Muốn hát tốt phải có sức khỏe, huống chi bây giờ chúng tôi đã gần đất xa trời, hơi thở không đều đặn, nên dễ mất hơi, đứt giọng. Dù như thế nhưng bất kể ai muốn học Xoan chúng tôi cũng sẵn lòng truyền dạy để Xoan không bị mai một theo chúng tôi về với tiên tổ”. Từng là đào Xoan từ năm 14 tuổi, theo cha đi trình diễn Xoan ở nhiều miền quê trong và ngoài tỉnh, từng hát thi đỗ nhất, đỗ nhì… đến giờ Xoan ngấm vào máu, vào hơi thở cụ Phụng, nghe câu hát Xoan đâu đó là cụ đứng ngồi không yên, đến buổi học hát Xoan trong xóm, cụ vẫn cố gắng 2 tay 2 gậy đến nhà ông trưởng khu để truyền dạy hát Xoan cho các nghệ nhân kế cận và các cháu học sinh trong phường Xoan. Cụ bảo “Còn sống tôi còn hát Xoan và dạy Xoan cho các cháu”. Nói về Xoan thì kép nặng hơn đào bởi kép phải dẫn cách, lời của Xoan có hàng ngàn câu nên khi trình diễn Xoan, kép phải được phép cầm sách, nếu kép quên câu (lời dẫn) thì đào không bắt theo được. Kép nào thì đào nấy, bên nào dẫn cách thì bên đấy hát, phường Xoan nào cũng vậy.

Xác định tầm quan trọng của hát Xoan trong cộng đồng, đặc biệt là trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa của nhân loại, những năm gần đây Phú Thọ luôn quan tâm đến việc chăm lo bồi dưỡng các thế hệ nghệ nhân, nhất là đối với lớp nghệ nhân cao tuổi. Chị Nguyễn Thị Tâm - Chủ tịch UBND xã Kim Đức cho biết, các cụ nghệ nhân trong xã luôn được các cấp, ngành trong tỉnh quan tâm chăm sóc chu đáo từ việc thăm hỏi đến các chế độ, chính sách đãi ngộ khác, nhỏ nhất từ chiếc thẻ BHYT đến các hoạt động khác của các cụ; mỗi khi các cụ có ý kiến  gì nhằm bảo tồn vốn cổ đều được chấp thuận và tạo điều kiện thuận lợi nhất để các cụ tham gia hoạt động, trổ hết tài năng của mình để cống hiến cho di sản, giữ vốn văn hóa gốc và làm cho Xoan lan tỏa rộng rãi trong các tầng lớp dân cư.

Làm thế nào để bảo vệ các nghệ nhân - những báu vật nhân văn sống trước sự xâm thực của thời gian, ông Phạm Bá Khiêm - Phó Giám đốc Sở Văn hóa Thể thao & Du lịch bày tỏ “Vẫn biết sinh, lão, bệnh, tử là mệnh trời, không ai tránh khỏi, xong làm thế nào để khai thác tốt nhất tiềm năng của các cụ thì không còn cách nào khác là toàn thể cộng đồng phải chung tay chăm sóc, bảo vệ các cụ không chỉ từ bữa ăn giấc ngủ, mà phải hỗ trợ các cụ từ những việc làm nhỏ nhất, trong đó, đặc biệt quan tâm đến những đề xuất của các cụ đối với hát Xoan. Coi trọng tài năng và khai thác đúng nguồn mạch, đúng chỗ để các cụ có thể tận tâm truyền bá, chỉ dạy hát Xoan cho cộng đồng, bồi dưỡng lớp nghệ nhân kế cận để các nghệ nhân kế cận nắm bắt được hết các kỹ năng của Xoan trước khi lớp nghệ nhân này trăm tuổi về già”. Để làm tốt hoạt động quảng bá hát Xoan, sớm đưa Xoan ra khỏi tình trạng bảo vệ khẩn cấp, ông Khiêm cho biết thêm: Năm 2015 tỉnh sẽ quan tâm mở thêm nhiều lớp đào tạo nghệ nhân kế cận tại các phường Xoan gốc kế tục lớp nghệ nhân cao tuổi hiện nay trong việc truyền dạy cho lớp trẻ tại cộng đồng. Giai đoạn từ nay đến năm 2020, tỉnh tập trung đầu tư tu bổ, phục hồi 5 di tích tại các phường Xoan gốc ở thành phố Việt Trì, khôi phục các lễ hội, tục lệ hát Xoan truyền thống nhằm xây dựng thành không gian văn hóa hát Xoan gắn với Tín ngưỡng Thờ cúng Hùng Vương. Theo đó, 100% người có công bảo tồn, giữ gìn và truyền dạy hát Xoan được tôn vinh và hưởng chế độ đãi ngộ theo quy định. Đồng thời, các cấp ủy, chính quyền tại các phường Xoan cũng tạo điều kiện để các trùm phường Xoan, các nghệ nhân thuận lợi trong việc phục hồi, truyền dạy các bản hát cổ đúng thể thức cho thế hệ sau. Ngành VH-TT&DL tổ chức các lớp truyền dạy và thực hành hát Xoan thông qua tổ chức đào tạo lớp nghệ nhân kế cận, đặc biệt là nghệ nhân trẻ, truyền dạy cho lớp trẻ trong cộng đồng các phường Xoan gốc và cán bộ văn hóa xã, phường, hạt nhân văn nghệ các câu lạc bộ dân ca dân vũ trên địa bàn tỉnh. Đây là một trong những nội dung vô cùng quan trọng, quyết định sự bảo tồn lâu dài của di sản hát Xoan. Về phía các phường Xoan gốc trong tỉnh vẫn luôn duy trì các lớp học hát Xoan với 4 - 5 thế hệ, từ các học sinh  nhỏ tuổi  đến nghệ nhân cao niên 80 - 90 tuổi. Tại các lớp truyền dạy, các thế hệ đào, kép đã và đang cùng nhau trao truyền kỹ năng trình bày các lời ca, điệu múa nhằm khơi dậy niềm đam mê của mỗi thế hệ đối với hát Xoan.

Và đến bây giờ, Xoan đã lan tỏa khắp, len lỏi trong đời sống dân cư, đến với các trường học, Xoan lên sân khấu ở các cuộc liên hoan, trình diễn dân ca và các cuộc giao lưu diễn xướng văn hóa dân gian. Những lời ca giản dị, chân chất, những điệu múa dân giã, mộc mạc của từng quả cách đang thấm sâu vào mỗi tâm hồn người dân Phú Thọ. Để làm được điều đó, phải  kể đến sự đóng góp rất lớn lao và đầy trách nhiệm của lớp các nghệ nhân cổ. Bởi vậy, để phát huy khả năng, nhiệt huyết của các cụ thì cần phải có những phương pháp tác động tích cực đến cá nhân, gia đình các cụ và đến cả các cộng đồng dân cư nhằm nâng cao, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa gốc của dân tộc.

                                                                                                                                                                              V.K.L


HỌC TẬP VÀ LÀM THEO TẤM GƯƠNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH

HỘI THẢO VỀ TÁC PHẨM “ĐỜI SỐNG MỚI” CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
Văn nghệ sỹ Phú Thọ với Chủ tịch HỒ CHÍ MINH
HÌNH ẢNH NGƯỜI CỘNG SẢN TRONG TÔI
HỌC BÁC VỀ TINH THẦN TRÁCH NHIỆM
LÀM THEO LỜI BÁC "DĨ CÔNG VI THƯỢNG"
TÂM LÒNG CỦA BÁC HỒ VỚI PHỤ NỮ VIỆT NAM
Tư tưởng Hồ Chí Minh về phong cách nêu gương
Nêu gương
Tiên tri của Bác
Một vài suy nghĩ về quan điểm thế giới quan Hồ Chí Minh
Cán bộ, đảng viên phải gương mẫu rèn luyện, học tập và làm theo tấm gương đạo đức Bác Hồ
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Triển lãm Thư pháp thơ chữ Hán của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Kỷ niệm 123 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2013) Có một nền giáo dục thân dân
Bác Hồ với bảo tồn, tôn tạo phát huy di tích Đền Hùng
HỒI ỨC NHỮNG LẦN ĐƯỢC GẶP BÁC HỒ
CÓ MỘT SỰ THẬT ĐÁNG SUY NGHĨ
HÌNH ẢNH BẬC HIỀN TRIẾT HỒ CHÍ MINH QUA THƠ CHẾ LAN VIÊN
QUÁN TRIỆT NGHỊ QUYẾT TRUNG ƯƠNG IV, ĐẠI HỘI LẦN THỨ XI CỦA ĐẢNG
CHÌA KHÓA MỌI THÀNH CÔNG
KỶ NIỆM 23 NĂM NGÀY THÀNH LẬP HỘI CỰU CHIẾN BINH VIỆT NAM (6/12/1989 - 6/12/2012)
LỜI BÁC ĐẾN HÔM NAY VẪN CHƯA HỀ CŨ
NHỮNG ĐẶC TRƯNG PHẨM CHẤT VỀ GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ CHÍ MINH
NGHỊ QUYẾT CỦA Ý ĐẢNG, LÒNG DÂN
HỌC TẬP NGHỊ QUYẾT TW 4 NHỚ LỜI BÁC DẠY - ĐOÀN HẢI HƯNG
Nét nổi bật của Chủ tịch Hồ Chí Minh là rất coi trọng phẩm chất con người - Bùi công bính
GIỮ LẤY ĐỨC TIN - Lê Phan Nghị
SÁNG THÊM NHỮNG CHI TIẾT VỀ BÁC HỒ QUA CÁI NHÌN CỦA CÁC NHÀ VĂN

TẠP CHÍ VĂN HỌC

Năm 2017
Năm 2014
Năm 2007
Năm 2009
Năm 2013
Năm 2012
Năm 2011
Năm 2010
Năm 2008

QUẢNG CÁO

















THÔNG BÁO

THỂ LỆ CUỘC THI THƠ, NHẠC Chủ đề: “Biển, đảo Việt Nam”

Thông tin liên hệ:
Tạp chí Văn nghệ Đất tổ - 160 Phố Lê Quý Đôn - Phường Gia Cẩm - TP Việt Trì - Tỉnh Phú Thọ
Điện thoại: 0210. 3816945 - 3811984
Email: tapchivannghedatto@gmail.com
Bản quyền thuộc về Tạp chí Văn nghệ Đất tổ
Ghi rõ nguồn khi phát hành lại thông tin từ Website này.