NỘI DUNG CHI TIẾT
VÀI NHẬN XÉT VĂN XUÔI VIẾT VỀ CHIẾN TRANH CÁCH MẠNG SAU NĂM 1975 - MỘT HƯỚNG TIẾP CẬN MỚI HIỆN THỰC
5/25/2017


                                                                          Đỗ Kim Cuông

Phó Chủ tịch UBTQ LH các Hội VHNT Việt Nam

 

 1.Cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước kết thúc cách đây vừa đã hơn 40 năm (30/4/1975 - 30/4/2017). Một quãng cách thời gian có thể gọi là dài đối với một dân tộc và một đất nước phải chịu đằng đẵng 30 năm chiến tranh để chống lại hai cường quốc giàu có là Pháp và Mỹ. Và phải mất hàng chục năm đương đầu với cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Tây Nam và biên giới phía Bắc cũng như chống lại nạn diệt chủng của Pôn Pốt ở Campuchia... Thế hệ những người lính giải phóng ở tuổi 20, 25 ngày ấy, khi đặt chân tới Huế, Đà Nẵng, Nha Trang, Sài Gòn ngày 30/4/1975 đến nay cũng đã trở thành người già, về hưu. Nhiều người đã chẳng còn sống nữa. Song nỗi ám ảnh những kỷ niệm xưa cũ về chiến tranh dường như vẫn chưa phai mờ nguôi quên trong ký ức thuở ấy. Còn đối với các nhà văn chung thủy với đề tài chiến tranh cách mạng, trên mỗi trang viết của họ, bóng dáng của cuộc chiến tranh luôn hiện về.

Vừa qua Cuộc thi sáng tác, sưu tầm các tác phẩm văn học nghệ thuật về đề tài cách mạng và hai cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc, giai đoạn 1930 - 1975 đã có được số lượng lớn tác phẩm dự thi. Chỉ riêng Hội nhà văn Việt Nam đã nhận được 97 tiểu thuyết, trường ca, hồi ký, trong đó có những cuốn dày cả ngàn trang. Hội Mỹ thuật Việt Nam đã nhận được trên 350 tác phẩm điêu khắc, tranh sơn dầu, sơn mài, lụa, khắc gỗ... Hội Nghệ sỹ nhiếp ảnh Việt Nam nhận được gần 1.000 tác phẩm ảnh sưu tầm của tác giả, phóng viên đã từng đi qua hai cuộc kháng chiến. Hội Điện ảnh Việt Nam nhận được 120 kịch bản phim truyện, phim tài liệu, phim hoạt hình, phim truyện dài tập... Các Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, Hội Nghệ sỹ Múa Việt Nam, Hội Nhạc sỹ Việt Nam do đặc thù của thể loại cũng nhận được cả trăm tác phẩm bao gồm kịch bản sân khấu, kịch bản múa, ca khúc, giao hưởng. Có nhiều tác giả đầu tư tác phẩm rất công phu và kỹ lưỡng. Có tác giả viết những cuốn tiểu thuyết, hồi ký về hai cuộc kháng chiến cách nay đã 10 năm, nhân có cuộc thi họ mới mang ra sửa chữa và ra mắt bạn đọc như Y Điêng, Anh Động, Nông Viết Toại, Khuất Quang Thụy, Đỗ Kim Cuông, Tô Đức Chiêu, Lê Văn Thảo, Trầm Hương...

40 năm qua đất nước có nhiều đổi thay biến động, nhưng trên thị trường sách văn học hầu như năm nào cũng xuất hiện một số các tác phẩm văn xuôi viết về chiến tranh cách mạng tạo được sự chú ý của bạn đọc. Hội Nhà văn Việt Nam trong nhiều năm nay thường xuyên duy trì cuộc thi viết tiểu thuyết. Một số tác phẩm của các nhà văn như Bảo Ninh, Nguyễn Khắc Trường, Trung Trung Đỉnh, Khuất Quang Thụy, Lê Minh Khuê, Lê Lựu, Dương Hướng, Nguyễn Trí Huân, Thái Bá Lợi,... đã từng được trao giải.

Ở những tác phẩm này, báo chí và những nhà phê bình đã có nhiều kiến giải sâu sắc chỉ ra những cái hay và cả những cái chưa hay trong tác phẩm. Nhiều ý kiến đồng tình cho rằng: Văn xuôi viết về chiến tranh sau 1975 đã có biến chuyển rõ nét về nội dung tư tưởng và tư duy nghệ thuật khác với những tác phẩm văn xuôi viết trước 1975 về cách mạng và kháng chiến. Song nhìn chung dư luận của xã hội vẫn mong mỏi có những tác phẩm tiếp tục viết về chiến tranh cách mạng dày dặn, bề thế và giàu sức sáng tạo hơn nữa, với một tư duy mới của người viết. Vì rằng: 40 năm qua là một độ lùi lớn về thời gian, môi trường làm việc của nhà văn, tư liệu mới được bổ sung cả về phía người thắng cuộc và người thua cuộc, đủ cho nhà văn có một cái nhìn toàn diện về lịch sử để suy ngẫm, trải nghiệm nhiều vấn đề của chiến tranh, về con người và thời đại... Đã có nhiều cuộc hội thảo công phu do Hội Nhà Văn Việt Nam, Liên hiệp VHNT Việt Nam, Viện Văn học, Hội đồng Lí luận - Phê bình VHNT TW tổ chức để đánh giá chất lượng của văn xuôi viết về đề tài chiến tranh cách mạng, khẳng định những giá trị đồng thời cũng chỉ ra nguyên nhân của sự thiếu vắng các tác phẩm có giá trị, nhưng dường như chưa có lời giải xác đáng.

2. Có một thực tế là: 40 năm đất nước thống nhất, hiện thực cuộc sống của nhân dân và đất nước ta đổi thay đến chóng mặt. Dù có là một nhà văn giàu trí tưởng tượng đến mấy, nhiều sự kiện chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội diễn ra không ai ngờ tới.

40 năm trước, ở thời bao cấp, hàng trăm người rồng rắn xếp hàng mua gạo, thịt bằng những ô phiếu, ít ai dám nghĩ tới và đặt cược có một ngày, Việt Nam trở thành một trong những quốc gia xuất khẩu gạo nhất nhì thế giới! Nhưng đó lại là hiện thực có thật hôm nay.

Ngày mới giải phóng Huế, tôi có quen một người trí thức tên K. Anh làm việc ở Đại học Huế. Trong một lần trò chuyện với K., anh bảo với tôi rằng: “- Chú ạ! Ngày mới giải phóng biết bao nhiêu sự chờ đợi và hi vọng... Nhưng tôi nghĩ cái mối mặc cảm, kỳ thị giữa người Nam - người Bắc tôi e phải 10, 20 năm sau mới san lấp được”.

Anh K. nói điều ấy với tôi vì sau những ngày giải phóng, người miền Nam sống trong vùng Mỹ Ngụy còn mặc cảm với bộ đội, với người miền Bắc. Họ còn ngấm ngầm mang nỗi sợ hãi những gì xẩy ra sau Tết Mậu Thân 68 khi bộ đội, lực lượng cách mạng rút khỏi thành phố lên rừng. Những cuộc bắt bớ, chà xát, càn rừng của Mỹ ngụy khiến người dân e ngại... Tôi thông cảm và chia sẻ với K. Vậy mà chỉ vài năm sau tôi gặp lại K. trong một lần đi xếp hàng mua gạo ở cửa hàng lượng thực. Tuyệt nhiên anh K. không nhắc gì tới câu nói cũ. Anh còn hỏi tôi tình hình chiến sự đang diễn ra ở biên giới phía Bắc, phía Tây Nam. Sau tìm hiểu ra tôi mới biết, anh K. cũng đang có một người con trai, tốt nghiệp y khoa mới nhập ngũ đóng quân ở biên giới phía Bắc tham gia vào trận chiến chốt giữ vùng biên giới Cao Lộc - Lạng Sơn.

Mỗi lần đi qua dải đất miền Trung tôi luôn ám ảnh với những con phà thời chống Mỹ và cả những năm sau giải phóng. Mùa nước lụt mưa bão phải đi qua phà Ròn, sông Gianh có khi mất cả vài ngày giời. Bây giờ một dải đất suốt từ Bắc vào Nam thay thế cho những con phà, vươn mình trên những dòng sông là những con đường hiện đại, những cây cầu hiện đại, những con đường cao tốc trải nhựa. Dọc trên tuyến đường mòn Hồ Chí Minh không còn để lại dấu tích của bom đạn. Người ta sẽ không còn nhận ra đâu là Làng Ho, Dốc Mèo, A Vao, A Sầu, A Lưới, Đồi 700, Bốt Đỏ... Những trọng điểm bom Mỹ cày nát một thời.

40 năm những mái nhà tranh, những khu gia binh, những ấp chiến lược được thay thế bằng những ngôi nhà ngói, nhà tầng. Có những ngôi nhà cao tầng ngút tầm mắt ở Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh... Nhưng cũng 40 năm ấy nhiều vấn đề của xã hội Việt Nam đang đặt ra cho mỗi gia đình, cho từng con người và trở thành nỗi ám ảnh, mối lo chung của xã hội. Đấy là một sự băng hoại về tư tưởng, đạo đức, lối sống cùng với những tệ nạn xã hội. Những người từng sống qua chiến tranh nhận ra rất rõ điều này: Một xã hội Việt Nam trong chiến tranh đói nghèo, gian khổ, ác liệt, chết chóc, suốt ngày ầm ì tiếng máy bay Mỹ đến ném bom nhưng luôn tìm được điểm tựa của sự bình an, của lòng tin, của tình yêu để hàng triệu những người lính ra trận sẵn sàng hy sinh thân mình vì nhân dân và đất nước. Ngày nay có cuộc sống hòa bình, no ấm nhưng điểm tựa ấy đang bị thử thách dữ dội, mong manh trước cuộc xâm lăng văn hóa, cũng như những thách thức, khó khăn trong quá trình hội nhập và phát triển.

Năm 2012, Hội Nhà văn Việt Nam và các nhà văn cựu chiến binh Mỹ đã tổ chức trọng thể kỷ niệm 20 năm thiết lập quan hệ hợp tác. Đây là một hiện tượng hiếm có trong đời sống văn học thế giới. Mối quan hệ giữa các nhà văn của Hội Nhà văn Việt Nam và Hội các nhà văn cựu chiến binh Mỹ đã diễn ra chân tình, cởi mở. Nhà văn của hai nước Việt - Mỹ sau nhiều lần gặp gỡ đã chia sẻ cùng nhau những vui buồn trong chiến tranh.

Lần ấy tôi và nhà thơ Võ Quê có dịp đưa ông nhà văn Kevin Bowen cùng một số các nhà văn đi đò trên sông Hương, nghe ca Huế. Trong lúc trò chuyện, ông Kevin biết tôi và Võ Quê đều là lính giải phóng, đã từng nhiều năm ở rừng. Chúng tôi đã nhắc lại cho ông những địa danh như Dốc Chè 1078, Côcava, điểm cao 360, địa đạo 310, bên bờ sông Bồ, căn cứ Mỹ ở Động Tranh - Bình Điền, Rào Trăng, Rào Lu... Đây là nơi từng diễn ra những trận đánh Mỹ của lính giải phóng thuộc Công trường V, VI, lính của Sư đoàn 324 đụng đầu với lính Mỹ thuộc Sư đoàn kỵ binh bay số 1. Ông Kevin nói với chúng tôi rằng ông vốn là một sỹ quan của sư đoàn lính Mỹ ấy. Nghe chuyện, ông Kevin bảo với tôi và Võ Quê rằng: “Nếu bom đạn chiến tranh ngày ấy cướp đi những con người đang ngồi trên chiếc thuyền này thì sao nhỉ?”. Tôi thưa với ông rằng: - “Người dân Mỹ cũng như người dân Việt Nam chẳng ai muốn chiến tranh. Nhưng chiến tranh vẫn cứ đến. Bom đạn dội xuống quê hương tôi, cái chết chả trừ một ai. Sự mất mát hi sinh của bên này hay của bên kia đều đau thương cho các bà mẹ, người vợ, người con... Tránh sao khỏi. Nhưng có điều này là sự thật: Cả Việt Nam và Hoa Kỳ sẽ mất đi những người con ưu tú, trong đó có những nhà văn, những người làm nghệ thuật tương lai cho đất nước”.

Vui chuyện tôi kể cho ông Kevin nghe có lần tôi đã gặp một người lính thám báo Mỹ chết ở bên bờ Khe Trái, một con suối nhỏ đổ ra sông Bồ. Người lính Mỹ ấy đã chết không rõ vì bom pháo Mỹ hay bị trúng đạn. Chỉ biết thân xác không còn vẹn nguyên. Cạnh đấy những gốc cây to bằng cả người ôm bị bom pháo chém nát. Trong đám rác rều cành cây lá mục tấp ven suối, tôi lượm được vài trang nhật ký bị ngấm nước cùng với chiếc áo rách nát của người lính Mỹ. Nhật ký viết bằng tiếng Anh, nét bút bi nguệch ngoạc, hoen nước. Tôi chả hiểu người lính Mỹ viết gì. Cạnh đấy anh ta vẽ căn hầm chữ A của Việt cộng, có những cành cây chĩa lên trời. Tôi bảo với Kevin, biết đâu người lính thám báo Mỹ này không chết trận thì ngày nay cũng có thể trở thành một nhà văn, một họa sỹ...

3. Có một thực tế là: Hiện thực cuộc sống đã đổi thay, nhiều giá trị chuẩn mực của tư tưởng, đạo đức, lối sống, phong tục tập quán, quan hệ xã hội...  đã biến động. Một không khí dân chủ, cởi mở hơn trong tranh luận. Quan niệm của Đảng về VHNT đổi mới nhiều hơn so với trước. Các chính sách của Nhà nước dành cho văn nghệ và văn nghệ sỹ được cải thiện. Vị thế của VHNT được xác lập là một tổ chức chính trị - xã hội nghề nghiệp tạo thành một hệ thống nhưng dường như nhận thức trong một số lãnh đạo, quản lý văn hóa, văn nghệ và trong người viết chưa bắt kịp với cuộc sống đương đại.      

Để VHNT có được những thành tựu mới cần có nhiều yếu tố nhưng một trong những điều quan trọng là cần phải có sự đổi mới nhận thức của những người lãnh đạo, những nhà quản lý và của chính bản thân văn nghệ sỹ. Đấy cũng là tinh thần cốt lõi các Nghị quyết của Đảng về văn hóa, văn học nghệ thuật và tinh thần ấy càng sáng rõ trong Nghị quyết lần thứ XII của Đảng về chiến lược phát triển văn hóa, văn học nghệ thuật đáp ứng với thời kỳ mới. Chính vì sự nhận thức chưa đồng bộ, thiếu nhất quán, bất cập ở một số cấp, ngành, ở các nhà quản lý đã làm cho các hoạt động VHNT còn bị hạn chế. Một số cấp ủy Đảng, chính quyền còn thiếu sự quan tâm, coi trọng văn học nghệ thuật, VHNT. Bản thân một số nhà văn cũng xa rời thực tế của đời sống. Nếu nhà văn không dám đối diện với thực tại thì không thể cắt nghĩa, lý giải nhiều vấn đề của cuộc sống để sáng tạo...

Hàng năm các Hội VHNT chuyên ngành Trung ương và địa phương đều tổ chức trao giải thưởng cho các tác phẩm VHNT xuất sắc. Điều đáng mừng là ở một số các tác phẩm đoạt giải đã có sự khám phá mới về nội dung và nghệ thuật nhưng chưa có những tác phẩm nổi trội, đột phá gây ấn tượng mạnh mẽ. Một số các tác phẩm viết về đề tài chiến tranh cách mạng cũng mới chỉ dừng lại ở mức phản ánh cái sự thật khốc liệt của chiến trường, của người dân, người lính. Ở những tác phẩm ấy một mặt tác giả đề cao chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa anh hùng cách mạng nhưng cũng không ngần ngại chỉ ra những thất bại, sự hi sinh. Tâm lý tình cảm nhân vật phơi bày rõ nét hơn cả mặt tốt và cả mặt xấu. Người đọc có

cảm giác bức tranh chiến trận mô tả trần trụi, chân thật hơn, người hơn. Không tô vẽ lên gân, lên cốt nhân vật. Sự đối đầu giữa con người với hoàn cảnh sống quyết liệt và dữ dội.

Một số tác giả, tác phẩm đi vào mảng đề tài công nghiệp, nông nghiệp, nông thôn, nông dân, trí thức cũng đã mạnh dạn phơi bày hiện trạng xã hội hiện nay. Cái tốt và cái xấu xen lẫn, đan cài. Tâm lý, tình cảm con người bị bóc trần, đi vào những điều sâu kín...Cuộc đấu tranh chống lại cái xấu, cái ác diễn ra quyết liệt. Nhưng người ta có cảm giác rất rõ mảng hiện thực xã hội với những nét chấm phá, phản ánh sự xuống cấp về tư tưởng, đạo đức, lối sống trong các tác phẩm văn học còn thua xa sự thật được phản ánh trên báo chí. Tác phẩm chưa tạo dựng được những điển hình con người của thời đại. Chưa kể một số tác phẩm, do nhận thức của nhà văn, cũng có thể do chịu ảnh hưởng của các khuynh hướng văn học nước ngoài, phim ảnh, yếu tố bạo lực, tình dục được nhấn mạnh. Đạo lý xã hội, các giá trị truyền thống của dân tộc bị chà đạp, xúc phạm biến cái hiện tượng cá biệt, đơn lẻ thành điển hình xã hội. Điều này từng được thể hiện qua những tác phẩm ở một vài tác giả viết về lịch sử và viết về chiến tranh cách mạng.

Có lẽ cho đến bây giờ trong suy nghĩ của người viết văn xuôi chẳng mấy ai còn bận tâm khi đặt vấn đề nên viết theo phương pháp sáng tác nào. Cũng chẳng mấy ai còn nghĩ tới đâu là nhân vật trung tâm của thời đại, giai cấp... Điều người viết quan tâm chính là viết sao cho chân thực, sâu sắc, xúc động phản ánh hiện thực về con người và đất nước Việt Nam như nó vốn có, dù là viết về quá khứ, hiện tại hay tương lai, hướng tác phẩm tới các giá trị chân - thiện - mỹ.

Nói cho cùng văn học nói riêng, văn học nghệ thuật nói chung chỉ tồn tại khi có tác phẩm hay và đẹp hướng tới các giá trị nhân văn, đồng cảm, chia sẻ, nâng đỡ tâm hồn con người.


HỌC TẬP VÀ LÀM THEO TẤM GƯƠNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH

HỘI THẢO VỀ TÁC PHẨM “ĐỜI SỐNG MỚI” CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
Văn nghệ sỹ Phú Thọ với Chủ tịch HỒ CHÍ MINH
HÌNH ẢNH NGƯỜI CỘNG SẢN TRONG TÔI
HỌC BÁC VỀ TINH THẦN TRÁCH NHIỆM
LÀM THEO LỜI BÁC "DĨ CÔNG VI THƯỢNG"
TÂM LÒNG CỦA BÁC HỒ VỚI PHỤ NỮ VIỆT NAM
Tư tưởng Hồ Chí Minh về phong cách nêu gương
Nêu gương
Tiên tri của Bác
Một vài suy nghĩ về quan điểm thế giới quan Hồ Chí Minh
Cán bộ, đảng viên phải gương mẫu rèn luyện, học tập và làm theo tấm gương đạo đức Bác Hồ
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Triển lãm Thư pháp thơ chữ Hán của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Kỷ niệm 123 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2013) Có một nền giáo dục thân dân
Bác Hồ với bảo tồn, tôn tạo phát huy di tích Đền Hùng
HỒI ỨC NHỮNG LẦN ĐƯỢC GẶP BÁC HỒ
CÓ MỘT SỰ THẬT ĐÁNG SUY NGHĨ
HÌNH ẢNH BẬC HIỀN TRIẾT HỒ CHÍ MINH QUA THƠ CHẾ LAN VIÊN
QUÁN TRIỆT NGHỊ QUYẾT TRUNG ƯƠNG IV, ĐẠI HỘI LẦN THỨ XI CỦA ĐẢNG
CHÌA KHÓA MỌI THÀNH CÔNG
KỶ NIỆM 23 NĂM NGÀY THÀNH LẬP HỘI CỰU CHIẾN BINH VIỆT NAM (6/12/1989 - 6/12/2012)
LỜI BÁC ĐẾN HÔM NAY VẪN CHƯA HỀ CŨ
NHỮNG ĐẶC TRƯNG PHẨM CHẤT VỀ GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ CHÍ MINH
NGHỊ QUYẾT CỦA Ý ĐẢNG, LÒNG DÂN
HỌC TẬP NGHỊ QUYẾT TW 4 NHỚ LỜI BÁC DẠY - ĐOÀN HẢI HƯNG
Nét nổi bật của Chủ tịch Hồ Chí Minh là rất coi trọng phẩm chất con người - Bùi công bính
GIỮ LẤY ĐỨC TIN - Lê Phan Nghị
SÁNG THÊM NHỮNG CHI TIẾT VỀ BÁC HỒ QUA CÁI NHÌN CỦA CÁC NHÀ VĂN

TẠP CHÍ VĂN HỌC

Năm 2017
Năm 2014
Năm 2007
Năm 2009
Năm 2013
Năm 2012
Năm 2011
Năm 2010
Năm 2008

QUẢNG CÁO

















THÔNG BÁO

THỂ LỆ CUỘC THI THƠ, NHẠC Chủ đề: “Biển, đảo Việt Nam”

Thông tin liên hệ:
Tạp chí Văn nghệ Đất tổ - 160 Phố Lê Quý Đôn - Phường Gia Cẩm - TP Việt Trì - Tỉnh Phú Thọ
Điện thoại: 0210. 3816945 - 3811984
Email: tapchivannghedatto@gmail.com
Bản quyền thuộc về Tạp chí Văn nghệ Đất tổ
Ghi rõ nguồn khi phát hành lại thông tin từ Website này.