NỘI DUNG CHI TIẾT
Vang hưởng hồn làng (Đọc Trường ca “Hồn làng” của Nguyễn Đình Phúc, Nxb Hội Nhà văn - 2016)
7/21/2017

 

Vang hưởng hồn làng

(Đọc Trường ca “Hồn làng” của Nguyễn Đình Phúc, Nxb Hội Nhà văn - 2016)

                              Tiến sỹ NGUYÊN AN

Đã đôi lần tôi định hỏi Y Phương hay Nguyễn Đức Mậu, Nguyễn Trọng Tạo hoặc Anh Ngọc... rằng: Trước khi viết trường ca này, ông đã đọc các trường ca của ai?

Gần đây đọc trường ca của một số nhà thơ xuất hiện sau mấy ông kia một ít, như Nguyễn Đình Phúc, thì tôi tự thấy là không nên có câu hỏi ấy nữa.

Đọc ai rồi mà viết ai?

Đọc muôn nhà, mà nhớ nhớ quên quên, thường vẫn thế.

Và nhiều khi, người sáng tác đã chỉ mải viết theo cảm nghĩ của riêng mình, chính mình, hóa ra lại thành, lại đạt.

Mới đây Nguyễn Đình Phúc xuất bản Trường ca Hồn làng (Nxb Hội Nhà văn Việt Nam, tháng 6/2016), ngót 100 trang, Trường ca Hồn làng có bốn chương được sắp xếp, cấu trúc chân phương. Chương I: Tự khúc ban mai; chương II: Tự khúc làng Hiền; chương III: Hồn làng; chương IV: Khúc tự thoại.

Mới lướt qua, dễ có cảm nhận rằng cấu trúc này cũng là thông thường, có vẻ như được sinh ra từ một tư duy logic toán học, hơn là tư duy hình tượng.

Quá trình tổ chức ý - lời cho một trường ca, hẳn phải là công phu hơn lập tứ cho một bài thơ. Đã có những nhà thơ viết được một số bài hay, như nhắc ông viết trường ca, ông bảo là “ngài ngại”. Ấy là do nhà thơ đã hiểu rõ cái tạng chất của mình, vả chăng cái ông đã có cũng là đủ rồi.

Tôi không rõ Nguyễn Đình Phúc định thử sức hay là do ông cứ thấy bồn chồn thao thức không yên khi chưa viết được một trường ca về làng Hiền của mình trong đất Tổ quê hương? Đi về và ngẫm ngợi mãi... thì ý tứ cũng bật ra, nhà thơ mở đầu Tự khúc ban mai (chương I) bằng lời kể tự nhiên, thoải mái mà thật bồi hồi, rất có không khí trường ca:

Bên con sông lở bồi truyền thuyết

dòng Thao quê nước đục người đen

hơi thở đêm đêm của mẹ

chảy hoang sơ dòng sữa ruột mềm

hoang sơ mảnh hồn làng con thấy đầu tiên

trong bóng con chồn ăn đêm

trong niềm trăng, cổ thụ

dàn đom đóm dém màn quanh khu mộ

trong khói hương thăm thẳm nỗi ông bà...

Tự nhiên, thoải mái là ở nhịp điệu, còn chữ và câu ở đoạn mở đầu này thì rõ là có cân nhắc rất kỹ. Các từ hoang sơ, niềm, nỗi... vốn được thơ ta dùng đã nhiều, (có nguy cơ nhàm chán và sáo), đến Nguyễn Đình Phúc thì không thế, hoang sơ dòng sữa ruột mềm, hoang sơ mảnh hồn làng, niềm trăng cổ thụ, thăm thẳm nỗi ông bà, những cụm từ này đi cùng hình ảnh con chồn ăn đêm, dàn đom đóm dém màn quanh khu mộ... là cách tạo hình đầy gợi cảm của tác giả trường ca này.

Tìm hiểu tiến trình phát triển của thơ và trường ca Việt, chúng ta đã chọn ra được khá nhiều bài, nhiều đoạn chạm khắc được một số nét điển hình về những bà mẹ, những chị và em gái... nhất là ở các vẻ đẹp như nhẫn nại, lam làm, nhường nhịn, lo toan... cho con em, cho cha mẹ và đàn cháu. Khi đọc, ta xúc động, rưng rưng và cảm phục tác giả thật nhiều. Viết Trường ca Hồn làng, Nguyễn Đình Phúc cũng hiến cho bạn đọc một số dòng, đoạn như thế. Người mẹ, người phụ nữ trong trường ca này của tác giả, trước hết, là bà cụ thân sinh ra ông, kế đó hiện lên cùng hình ảnh của cụ, bà Thánh mẫu Thiều Hoa - Vị thánh được cả làng, cả tổng và cả vùng tôn thờ.

Hình ảnh Thánh mẫu Thiều Hoa trong trường ca của Nguyễn Đình Phúc xiết bao gần gũi, mến thương:

Ai về bến nước làng Hiền/ Đồng Bùi kè đá bậc thềm rêu phong/ Gió xuân mềm khúc sông Hồng/ Lăng Thiều Hoa khói trập trùng trong mây/ những ngàn năm cũ còn đây/ Trong cây đại thụ lời cây rì rào/ Có cô bé mắt như sao/ Mồ côi cha mẹ ước ao cửa Thiền...

Rồi thiếu nữ rời cửa chùa nhập thế, hưởng ứng lời Hai Bà Trưng mà chiêu mộ quân nghĩa, cùng đánh dẹp giặc Hán, xong việc lại về đại am thiền. Có phải bà đã hành xử theo Thánh giáng? Hay là tâm thức dân gian đã sáng tạo ra truyền thuyết kỳ vĩ, sáng đẹp mãi mãi và thân quý mãi mãi về hai vị Thánh dựng nước này? Và giờ đây, cảm thức cùng dân tộc, như chuyển hóa được nguồn mạch và ý chí của lớp bình dân, các nhà thơ ta, như Nguyễn Đình Phúc đã viết tiếp về Thánh Mẫu:

Thấy Người trên cánh đồng Phần/ Áo nâu bạc gió cùng dân cấy cày/ Thấy Người trong buổi chiều mưa/ Oản chia tám mảnh, cháo vừa bưng ra/ Thảo thơm ngày tám tháng ba/ Mảnh lành đùm rách trẻ già yêu thương/ Thấy Người hào khí Hùng Vương/ Hồn làng thăm thẳm vô thường Người ơi!

Hồn làng là sự tập hợp của bốn khúc ca, tính nhạc trong trường ca này đầy biến hóa ở mỗi khúc, mỗi đoạn. Nhưng tôi chắc rằng dìu dặt hơn cả là ở những đoạn, những dòng viết về Thánh mẫu Thiều Hoa - bà mẹ của cả làng, cả tổng, cả vùng... và bà mẹ sinh ra tác giả.

Ông kể rất chân thực, như chính mình đã thấy:

Ngày mẹ vọt hơi chạy từ cánh đồng/ Giọt giọt chân bùn từ xứ Đồng Vương/ Mang theo cả ánh sáng/ Mang theo cả hoảng hốt/ Sấp ngửa mẹ chạy về/ con kịp ra đời/ Ổ rạ chái nhà ta/ Bà vú đến sau lục tục.../ Cười vang lên thằng bé đẹp phong trần/ mẹ nhìn lên Việt Bắc/ Nẻo đường cha hành quân/ Chiến dịch xa vọng về tiếng súng...

Và tác giả lại theo bước cha, đi học, đi bộ đội... như một lẽ tự nhiên, vì tin là ở nơi quê cha đất tổ, đã có mẹ:

Tôi từ buổi ấy ra đi/ Mẹ còn sấp ngửa gió ghì bước chân/ Cuộc đời cứ thế qua mau/ Mẹ ngồi hóa đá bể dâu nhân tình/ Quãng xanh bỏ góa đời mình/ Liêu xiêu con dốc dáng hình mẹ tôi/ Làng quê đồng bãi nắng nôi/ Mẹ như mây trắng trôi trôi bóng tà...

Như thế, bà mẹ trong trường ca của Nguyễn Đình Phúc là bà mẹ của riêng ông, mà cũng là bà mẹ của rất nhiều bạn đọc hôm qua và hôm nay. Các cụ như mây trắng trôi trôi bóng tà, để lại cho con cháu bao nhiều thương cảm, quý trọng. Tại sao Nguyễn Đình Phúc viết được Trường ca Hồn làng với hình ảnh bà mẹ Thiều Hoa và bà mẹ chạy vội trên xứ Đồng Vương như vậy? Là vì một lý do cụ thể: Ông viết Hồn làng trong những ngày chăm sóc mẫu thân ốm đau chăng? Hay còn là vì trong trí tưởng của ông, từ lâu rất lâu rồi, Thánh mẫu Thiều Hoa, cũng như bao bà mẹ, bà cụ (như mẹ sinh ra ông), đều có nét đẹp căn cốt là sự an nhiên, vô thường nên luôn gần gũi mà linh thiêng khiến ngòi bút của ông (và của muôn nhà) trở nên diệu hoạt hơn cho thơ ca thực sự cất cánh?

Trong Trường ca Hồn làng tác giả cũng đã thật hào hứng khi kể lại, dựng lại những hình ảnh hội hè độc đáo của một vùng quê. Ta dễ nhận ra vẻ tự hào chính đáng của một người con đất Tổ khi ông viết về phong khí phong dao phong tục thuần hậu và thượng võ của một miền quê Việt vốn là đất thiêng của bao người cũng như tác giả:

Trong giấc mơ trống đồng/ Tôi gặp lại những ông Tổ khai quang/ Đôi mắt sắc và ánh nhìn lẫm liệt/ Mùi của những chiếc rìu đá lửa khét/ Mảnh sui thân mùi rừng phai chưa hết/ Triền đồi lau trắng vẽ miên man...

Vua Hùng mùa thu sang sông về thờ cúng đi săn.../ Vua tôi cùng một mâm/ Cùng cười hoang cây cỏ/ Chén rượu ngọt ngào tỏa ấm mây trời/ Cùng cấy cày lập xóm dựng cơ ngơi/ Chưa có chữ thì truyền vào ca dao tục ngữ/ Tiếng cười Văn Lang truyền quên đói lả...

Trong các dòng hồi ức, hồi tưởng mà phục dựng lịch sử này của Nguyễn Đình Phúc, người đọc vừa gặp lại huyền sử đẹp, mà như chợt liên tưởng đến cảnh nước, vận nước hôm nay. Đó là dụng ý của tác giả Trường ca Hồn làng, hay là sự suy diễn tự nhiên của mỗi chúng ta?

Không mấy ai làm thơ viết văn mà chỉ viết để viết cho mình, cũng là vì đời, vì người, đó là phép tắc và đạo lý của người sáng tạo nghệ thuật ngôn từ. Tất nhiên, mỗi tác giả đã tự tìm ra một cách vì đời, cho người phù hợp với hoàn cảnh chung và riêng. Theo đó, bao nỗi niềm tâm sự của người viết cũng hiện ra. Ở phần đầu bài, tôi có nói là Nguyễn Đình Phúc, xã Hiền Quan quê ông, vào nhiều dịp khác nhau. Ta đã biết ông phiêu diêu và tự hào với làng quê mình thế nào, còn ở mấy dòng, đôi đoạn sau đây, ta thấy cũng có gì khang khác, ông viết:

Hồn làng những cái tên động bóng/ Xóm Lũng, Trũng Cán, Gò Chiêng, Gò Trìu, Dộc Mắn, Quân Mai/ Những cái tên thiêng cha ông bái lạy về đâu/ Làng có số, ngõ vô hồn ngơ ngác/ Tôi đơn côi trước ngõ nhà mình...

Làng của ông bây giờ sao giống nhiều làng đang bán đất lên phố ở nơi nơi, rau cỏ hoa trái cũng chả còn...

Những nghi lễ ngàn năm làng có được/ Bàn thờ bày đâu hoa quả sạch vườn quê/ Tiệc tùng cãi vã ngồi lê/ Cái hồn hậu của miền quê nghiêng vỡ...

...Động cơ ầm vang tốc độ/ Pha loãng ngõ quê bền vững hồn làng/ Đất chẳng biết người mặc cả sau lưng/ Làm sao biết/ Khi mặt tiền hứa hẹn túi ba gang...!?

Đã mất mát thật rồi, chứ không còn nghiêng vỡ nữa. Nhà thơ viết khúc độc thoại, hẳn là không phải chỉ cho mình, vì mình. Nỗi đau khi chưa (hay không) làm được gì hơn để ngăn chặn, đẩy lùi sự xâm lấn làm cho nghiêng vỡ bao vốn đẹp của quê hương, ông dựng trường ca mà như viết trường tình, kêu cứu:

Ôi đất quê bao điều sao khác/ Có lá non đủng đỉnh lá vàng/ Cỏ cũng bắt tay giao tiếp mánh mung/ Sao khỏi buồn trong hỏa mù cuộc đất/ Dây đo đạc thẳng băng vẫn cuộn lại từng vùng.

Rồi tự lắng lại, lắng lại như bản tính trầm mặc, mà vẫn suy tưởng miên man, nhà thơ viết:

Những viên sỏi trắng ngàn năm trong đất/ Lặng yên niềm cộng sinh/ Sự bao bọc mang tính trời tính phật/ Niềm đất đai hở lạnh có nhau/ Là nghĩa tình anh trước em sau/ Là đá Nữ Oa vỗ về đo phận đất/ Từng đêm từng đêm tôi học cách chúng im lìm/ Trong nóng lạnh giữ yên bề sỏi đá.

Có chút ngậm ngùi về thân phận thi nhân, trí thức giữa buổi xô bồ này thì phải? Hay là ông đang nhắn với bạn đời qua tự bạch, cứ học cách im lìm của sỏi trắng thêm đã?

Chắc là sẽ có bao nhiêu người đọc Trường ca Hồn làng và nghĩ suy, cảm nhận về nó và tác giả nữa. Tôi chỉ xin có ít dòng thế này.

                                            N.A


HỌC TẬP VÀ LÀM THEO TẤM GƯƠNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH

HỘI THẢO VỀ TÁC PHẨM “ĐỜI SỐNG MỚI” CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
Văn nghệ sỹ Phú Thọ với Chủ tịch HỒ CHÍ MINH
HÌNH ẢNH NGƯỜI CỘNG SẢN TRONG TÔI
HỌC BÁC VỀ TINH THẦN TRÁCH NHIỆM
LÀM THEO LỜI BÁC "DĨ CÔNG VI THƯỢNG"
TÂM LÒNG CỦA BÁC HỒ VỚI PHỤ NỮ VIỆT NAM
Tư tưởng Hồ Chí Minh về phong cách nêu gương
Nêu gương
Tiên tri của Bác
Một vài suy nghĩ về quan điểm thế giới quan Hồ Chí Minh
Cán bộ, đảng viên phải gương mẫu rèn luyện, học tập và làm theo tấm gương đạo đức Bác Hồ
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Triển lãm Thư pháp thơ chữ Hán của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Kỷ niệm 123 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2013) Có một nền giáo dục thân dân
Bác Hồ với bảo tồn, tôn tạo phát huy di tích Đền Hùng
HỒI ỨC NHỮNG LẦN ĐƯỢC GẶP BÁC HỒ
CÓ MỘT SỰ THẬT ĐÁNG SUY NGHĨ
HÌNH ẢNH BẬC HIỀN TRIẾT HỒ CHÍ MINH QUA THƠ CHẾ LAN VIÊN
QUÁN TRIỆT NGHỊ QUYẾT TRUNG ƯƠNG IV, ĐẠI HỘI LẦN THỨ XI CỦA ĐẢNG
CHÌA KHÓA MỌI THÀNH CÔNG
KỶ NIỆM 23 NĂM NGÀY THÀNH LẬP HỘI CỰU CHIẾN BINH VIỆT NAM (6/12/1989 - 6/12/2012)
LỜI BÁC ĐẾN HÔM NAY VẪN CHƯA HỀ CŨ
NHỮNG ĐẶC TRƯNG PHẨM CHẤT VỀ GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ CHÍ MINH
NGHỊ QUYẾT CỦA Ý ĐẢNG, LÒNG DÂN
HỌC TẬP NGHỊ QUYẾT TW 4 NHỚ LỜI BÁC DẠY - ĐOÀN HẢI HƯNG
Nét nổi bật của Chủ tịch Hồ Chí Minh là rất coi trọng phẩm chất con người - Bùi công bính
GIỮ LẤY ĐỨC TIN - Lê Phan Nghị
SÁNG THÊM NHỮNG CHI TIẾT VỀ BÁC HỒ QUA CÁI NHÌN CỦA CÁC NHÀ VĂN

TẠP CHÍ VĂN HỌC

Năm 2017
Năm 2014
Năm 2007
Năm 2009
Năm 2013
Năm 2012
Năm 2011
Năm 2010
Năm 2008

QUẢNG CÁO

















THÔNG BÁO

THỂ LỆ CUỘC THI THƠ, NHẠC Chủ đề: “Biển, đảo Việt Nam”

Thông tin liên hệ:
Tạp chí Văn nghệ Đất tổ - 160 Phố Lê Quý Đôn - Phường Gia Cẩm - TP Việt Trì - Tỉnh Phú Thọ
Điện thoại: 0210. 3816945 - 3811984
Email: tapchivannghedatto@gmail.com
Bản quyền thuộc về Tạp chí Văn nghệ Đất tổ
Ghi rõ nguồn khi phát hành lại thông tin từ Website này.