NỘI DUNG CHI TIẾT
Thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn “Hai đứa trẻ” của Thạch Lam
1/12/2018

                                     Nguyễn Thế Lượng

 

Thời gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của tác giả bằng các phương tiện nghệ thuật nhằm làm cho người thưởng thức cảm nhận được ở nhiều cung bậc tâm trạng khác nhau: hoặc hồi hộp đợi chờ tương lai, hoặc thanh thản vô tư với hiện tại hoặc đắm chìm trong quá khứ. Thời gian nghệ thuật hàm chứa quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người và thế giới. Cảm nhận sáng tạo của nhà văn Thạch Lam trong truyện ngắn “Hai đứa trẻ”, chúng tôi nhận thấy những biểu hiện khá đậm nét của thời gian nghệ thuật. Chính điều đó đã góp phần không nhỏ vào khẳng định cái tài viết truyện ngắn, cái tâm của nhà văn có sở trường viết truyện ngắn của văn học lãng mạn 1930 - 1945...

Khi tìm hiểu cấu trúc và biểu hiện của thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn chương, chúng tôi nhận thấy sự biểu hiện của phạm trù này khá phong phú ở hai điểm cấu trúc là thời gian trần thuật và thời gian được trần thuật. Trong mỗi điểm này sẽ có những tiểu loại ứng với thế giới hình tượng và diễn biến cốt truyện cũng như quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người. Soi sáng những vấn đề lý thuyết trên vào truyện ngắn “Hai đứa trẻ”, chúng ta sẽ thấy những biểu hiện của thời gian nghệ thuật mà nhà văn Thạch Lam đã xây dựng trong tác phẩm.

1. Thời gian trần thuật

Khi nói tới thời gian trần thuật, người ta nói tới thời gian vận động theo dòng tuyến tính một chiều của văn bản ngôn từ, là thời gian của người kể, của hoạt động kể với trình tự: Có mở đầu, có kết thúc, với khoảng thời gian hữu hạn. Thời gian cũng có tốc độ và nhịp độ riêng phụ thuộc vào người kể có thể kể nhanh hay kể chậm, có thể sắp xếp, đảo trật tự thời gian trong tác phẩm. Thời gian trần thuật thường được mặc định là thời gian hiện tại.

Trong truyện ngắn “Hai đứa trẻ”, lấy không gian là một phố huyện nghèo, nơi có ga xép, ngày ngày có chuyến tàu chạy qua, Thạch Lam đã kể câu chuyện với một nhịp điệu chậm rãi, nhẹ nhàng mà tinh tế. Thời gian trong truyện chủ yếu là thời gian hiện tại, được diễn biến theo chiều tiến, chiều thẳng và theo một trình tự hết sức tự nhiên. Mở đầu câu chuyện là mốc thời gian buổi chiều, lúc nhá nhem tối, chuyển giao giữa ban ngày và đêm. Đó là khoảng thời gian rất dễ gợi ở người đọc cảm giác buồn man mát: “Tiếng trống thu không từng tiếng một vang ra để gọi buổi chiều”, chỉ cần một tín hiệu là tiếng trống thu không cộng với tiếng ếch nhái kêu râm ran ngoài đồng ruộng đã đủ sức lay gọi thời gian buổi chiều nơi phố huyện nghèo và buồn vắng. Sau đó, khoảng thời gian tiếp diễn đúng như trình tự tự nhiên vốn có, phố huyện nghèo chìm vào trong đêm tối, khắp nơi từ con đường vào làng, ra sông đều choán ngợp bóng tối. Sau đó là khoảng thời gian trong đêm với sự xuất hiện của những con người thân quen, lay lắt như bà cụ Thi hơi điên và nghiện rượu, gia đình bác Xẩm, mẹ con chị Tý, bác phở Siêu, chị em Liên rồi phố huyện rực sáng, huyên náo trong khoảng thời gian ba phút khi chuyến tàu- hoạt động duy nhất mang niềm vui cho những người dân phố huyện trong ngày chạy qua và dừng lại. Sau hoạt động ấy, cả phố huyện chìm vào trong đêm tối sau cái chấm than đỏ vụt tắt, khuất sau lũy tre. Thời gian hiện tại lúc đó chỉ thu nhỏ một cách tội nghiệp, yếu ớt vào ngọn đèn dầu nơi hàng nước của chị Tý: “Tất cả phố xá trong huyện bây giờ thu nhỏ lại nơi hàng nước của chị Tý”.

2. Thời gian được trần thuật

Nếu thời gian trần thuật là thời gian của sự kiện được nói thì thời gian được trần thuật là thời gian được nói tới bao gồm các tiểu loại như thời gian sự kiện, thời gian nhân vật, thời gian thiên nhiên, thời gian sinh hoạt, thời gian phong tục...

Ở truyện ngắn “Hai đứa trẻ”, sự biểu hiện các tiểu loại thời gian nói trên ở các mức độ đậm nhạt khác nhau, điều đó hoàn toàn phụ thuộc vào cách kể, xây dựng hệ thống nhân vật và tình tiết câu chuyện của nhà văn. Tuy truyện ngắn của Thạch Lam thuộc loại truyện “không có cốt truyện”, ở đó không có những biến cố hay mâu thuẫn xung đột song không phải vì thế mà truyện “Hai đứa trẻ” không có các sự kiện theo sự xâu chuỗi của tác giả. Thời gian sự kiện hay còn gọi là thời gian cốt truyện vốn là tiểu loại thời gian nghệ thuật khi nhà văn tạo chuỗi sự kiện xuất hiện liên tục trong quan hệ nhân quả và trước sau. Kiểu thời gian này được tính theo độ dài của thời gian xảy ra sự kiện đầu tiên của cốt truyện đến thời gian xảy ra sự kiện cuối cùng của cốt truyện ấy. Trong truyện “Hai đứa trẻ” của Thạch Lam, chuỗi các sự kiện diễn ra trong khoảng thời gian ngắn, từ chiều muộn, chiều tàn cho đến đêm khuya. Bắt đầu từ sự kiện nhỏ là “Tiếng trống thu không gọi buổi chiều” vang lên từng tiếng chầm chậm, uể oải và rời rạc rồi kết thúc truyện là hình ảnh chiếc đèn dầu nơi hàng nước của chị Tý chỉ chiếu sáng một vùng đất nhỏ. Trong khoảng thời gian ấy, có các sự kiện nối tiếp nhau diễn ra theo trình tự thời gian: Tiếng trống thu không, tiếng ếch nhái văng vẳng; cảnh chợ chiều sự miêu tả tỉ mỉ của nhà văn: Người về hết, tiếng ồn ào cũng mất. Trên đất chỉ còn rác rưởi, vỏ bưởi, vỏ thị, lá nhãn, lá mía. Lúc đó chỉ còn vài người bán hàng, cố nói với nhau vài câu chuyện. Bọn trẻ con nhà nghèo đi nhặt nhạnh không gì khác chỉ là thanh nứa thanh tre... Rồi sự xuất hiện của những kiếp người tàn tạ khi phố huyện đã tối hẳn. Sau đó, phố huyện chìm vào đêm tối và chỉ được lóe lên khi chuyến tàu đêm đi qua trong giây lát, sự kiện cuối cùng của đêm khuya, là điểm nhấn tâm trạng của nhân vật Liên trong tác phẩm. Chuyện chỉ có thế. Dù là một chuỗi các sự kiện nhưng đó là những chi tiết cuộc sống vang lên “leo lét”, mong manh, nó khiến cho nhân vật chính là Liên cảm nhận được một nỗi buồn “man mác”, gieo vào lòng người nỗi buồn về một không gian tù túng, chật hẹp, quẩn quanh.

Trong chuỗi các sự kiện là sự hòa kết bởi hệ thống nhân vật của truyện. Đó chính là yếu tố thời gian nhân vật cộng hưởng với thời gian sinh hoạt trong tác phẩm. Tiểu loại thời gian nhân vật được tính từ điểm khởi đầu mà nhân vật xuất hiện đến thời gian kết thúc của số phận nhân vật trong tác phẩm ấy với sự miêu tả tỉ mỉ, chi tiết của nhà văn. Đồng thời, thời gian sinh hoạt là khi nhân vật thực hiện các hoạt động như ăn, ngủ, làm việc... qua đó phản ánh trạng thái sống và tồn tại của con người. Nhân vật trong truyện ngắn “Hai đứa trẻ” đóng vai trò rất quan trọng trong việc thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người. Họ tuy là những con người rất đỗi bình thường, nghèo khổ, đáng thương với cuộc sống lay lắt nơi phố huyện nghèo nhưng dưới ngòi bút Thạch Lam, những con người nơi phố huyện đại diện cho những kiếp người lầm than, tàn tạ trong những đêm trường của xã hội cũ. Đó là mẹ con chị Tý “ngày chị đi mò cua bắt tép, tối đến dọn hàng nước”. Cái nghèo, cái mong manh hiện lên ngay ở hàng nước của chị: Một chiếc chõng tre, một ngọn đèn hoa kỳ, một bếp lửa, vài cái bát. Thu nhập của quán nước cũng mong manh bởi sự mong manh của khách hàng. Hàng nước của chị chỉ bán được cho mấy người phu gạo, mấy chú lính lệ. Cộng với tiếng thở dài chép miệng của chị trong sự mong manh đến tội nghiệp “ối chao, sớm với muộn mà có ăn thua gì”. Đó là cảnh gia đình bác Xẩm cứ tối đến lại xuất hiện chỉ với manh chiếu rách, chiếu chậu sắt tây gỉ và tiếng bàn run lên bần bật như cứa vào không gian một nỗi buồn ảo não. Đó là bà cụ Thi hơi điên và nghiện rượu. Sự mong manh qua một chút rượu mà Liên rót thêm cho bà cũng tạo nên niền vui lớn với tiếng cười khanh khách và dáng đi siêu vẹo của bà cụ Thi. Đó là bác phổ Siêu mà phở đối với Liên và An cũng như người dân phố huyện là một thứ quà xa xỉ, nhiều tiền không bao giờ mua được. Đó còn chính là chị em Liên trong cuộc đời và ước mơ rất đỗi mong manh. Cửa hàng của chị em Liên chỉ là một gian hàng nhỏ xíu, khi bán bánh xà phòng cũng chia làm hai nửa, thu nhập chẳng ăn thua gì, chiếc chõng tre đã cũ kĩ là nơi chị em Liên ngồi chứng kiến mỗi buổi chiều về. Cuộc sống sung túc của chị em Liên và An đã đẩy lùi về quá khứ nhường lại là cuộc sống tù túng, khổ cực nơi phố huyện. Khi nhìn lên bầu trời với hàng ngàn ngôi sao đang ganh nhau lấp lánh thì sự mong manh gợi lên trong tâm hồn hai đứa trẻ với vũ trụ thăm thẳm bao la đầy bí mật và xa lạ.

Thời gian nhân vật giữ vai trò quan trọng trong truyện ngắn “Hai đứa trẻ”. Sự cảm thương đến trân trọng, sự nâng niu đến đắng lòng những kiếp người trong xã hội cũ được Thạch Lam thể hiện bằng việc gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh con người về ước mơ, khát vọng trong cuộc sống. Đó là cần có “một cái gì tươi sáng cho sự sống nghèo khổ hàng ngày của họ”.

Thời gian thiên nhiên là yếu tố không thể thiếu được trong “Hai đứa trẻ”. Nếu thiếu, có lẽ diện mạo phố huyện nghèo khó được diễn đạt thành những lời văn hết sức nhẹ nhàng mà tinh tế. Ở tiểu loại thời gian này, các chi tiết như thời gian bốn mùa, sáng, tối... được các nhà văn chú ý miêu tả và thường dùng thời gian thiên nhiên như “tấm gương soi” tâm hồn con người. Truyện ngắn “Hai đứa trẻ”, ngay mở đầu, các hình ảnh thiên nhiên đã xuất hiện. Đó là thời khắc giao nhau của thời gian buổi chiều và tối. Tiếng trống thu không như hoà quyện vào mặt trời “đỏ rực như lửa cháy” được nhà văn ví như “ hòn than sắp tàn” để đưa thời gian vào đêm tối. Buổi chiều mùa hạ “êm ả như ru”, văng vẳng đâu đó tiếng ếch nhái, gợi lên một âm thanh như mơ hồ, mỏng manh. Chứng kiến cảnh chiều về với tiếng muỗi vo ve trong quán những biến thái rất đỗi mong manh đã gợi lên trong tâm trạng Liên - nhân vật chính trong tác phẩm một nỗi buồn “man mác” mà Liên cũng không hiểu vì sao chị thấy lòng mình buồn đến thế “trước giờ khắc của ngày tàn”. Khi phố huyện về đêm, sự “ganh” nhau giữa ánh sáng và bóng tối trở nên gay gắt. Trên bầu trời muôn vàn vì sao lấp lánh, bên dưới mặt đất lại bao trùm bóng tối. Có ánh sáng khi chỉ là “leo lét trong các ngôi nhà” mặt đường, là ngọn đèn dầu vặn nhỏ của Liên “thưa thớt từng hột sáng lọt qua phên nứa”, là ánh sáng mong manh và chập chờn nơi bếp lửa “di động” của bác Siêu “chỉ chiếu sáng một vùng đất cát”, lặp đi lặp lại nhiều lần là ngọn đèn nơi hàng nước chị Tý chiếu sáng một khoảng đất nhỏ mà đủ sức thu nhỏ cả phố huyện nghèo. Trong tâm hồn yên tĩnh của Liên, cái mong manh đến tội nghiệp được gợi lên với “những cảm xúc mơ hồ không hiểu” được hoà lẫn “từng loạt hoa bàng rụng xuống vai Liên khe khẽ”.

Không thể thiếu được trong truyện ngắn “Hai đứa trẻ” đó là kiểu thời gian kí ức. Đây là thời gian mà nhân vật dù trong giây lát, quay về trong tâm tưởng kí ức xa xưa như để tìm về nơi “neo đậu” của tâm trạng. Vì vậy, kiểu nhân vật kí ức trong truyện ngắn Thạch Lam là khá tiêu biểu. Khi chuyến tàu đêm đi qua phố huyện dù chỉ trong giây lát nhưng cũng đủ sức lay động tâm hồn Liên, làm Liên nhớ về kí ức xa xăm và tươi đẹp. Con tàu từ Hà Nội về như mang theo những kỉ niệm của quá khứ tươi đẹp của một thời mà hai chị em Liên cũng từng sống ở Hà Nội. Liên lặng người đi trong suy tưởng, đằng sau ánh sáng của đoàn tàu và âm thanh sôi động đó là một thế giới rất riêng tư. Đó chính là nỗi nhớ về Hà Nội nơi có ánh sáng của những ngọn đèn, nơi vui vẻ và huyên náo. Nơi đó là vùng sáng trong tâm tưởng và cũng là vầng sáng trong ký ức tuổi thơ. Nơi mà ngày xưa chị em Liên được đi chơi bờ hồ, được uống những cốc nước lạnh xanh đỏ...

Truyện ngắn “Hai đứa trẻ” tuy kiểu thời gian xã hội không được bộc lộ rõ nét song từ trong những chi tiết, những sự kiện và nhân vật như hàm chứa được những điều mong mỏi, khát vọng đổi thay trong cuộc đời, số phận và cuộc sống của con người trong không gian phố huyện tù túng, chật hẹp.

3. Quan niệm nghệ thuật đầy tính nhân đạo của nhà văn Thạch Lam về con người

Những cảm nhận về thời gian nghệ thuật rất đỗi tinh tế của Thạch Lam trong truyện ngắn “Hai đứa trẻ” về cuộc sống nghèo khổ nơi phố huyện đã biến những chi tiết hiện thực rất đời thường trở thành những chi tiết nghệ thuật bao hàm giá trị nhiều mặt của tác phẩm. Xây dựng những tiểu loại thời gian nghệ thuật để phơi bày hiện thực cuộc sống. Phố huyện chính là bức tranh thu nhỏ về xã hội xưa. Những kiếp người nghèo khổ nơi phố huyện hay cũng chính là kí ức tuổi thơ Thạch Lam với những tháng ngày buồn tẻ. Từng biến thái tinh vi của cuộc sống nơi phố huyện để Thạch Lam dành niềm cảm thông sâu sắc cho những số phận, những cảnh đời nghèo khổ nơi phố huyện, gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh với con người rằng đừng để cho cuộc sống ấy, những cảnh đời ấy trở nên vô nghĩa trước cuộc sống bởi ngọn lửa khát vọng, hi vọng thay đổi cuộc đời vẫn còn leo lét, mong manh nhưng rất đỗi cháy bỏng trong tâm hồn họ.

Thời gian nghệ thuật trong tác phẩm đã có sức mạnh rất lớn làm rung động trái tim người đọc, góp phần khẳng định tình cảm nhân đạo sâu sắc của nhà văn Thạch Lam. Ngòi bút ấy đặc biệt nhạy cảm với những biến đổi của hiện thực và lòng người để nhà văn phát hiện ở đó sự chân thực của cuộc sống. Đó là sự cảm thương và trân trọng, nâng niu những ước mơ khát vọng của còn người dù là nhỏ nhất. Chính những điều đó đã đủ sức minh chứng cho sự nhẹ nhàng mà thấm thía như một bài thơ trữ tình của phong cách truyện ngắn Thạch Lam.

                                                    N.T.L


HỌC TẬP VÀ LÀM THEO TẤM GƯƠNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH

HỘI THẢO VỀ TÁC PHẨM “ĐỜI SỐNG MỚI” CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
Văn nghệ sỹ Phú Thọ với Chủ tịch HỒ CHÍ MINH
HÌNH ẢNH NGƯỜI CỘNG SẢN TRONG TÔI
HỌC BÁC VỀ TINH THẦN TRÁCH NHIỆM
LÀM THEO LỜI BÁC "DĨ CÔNG VI THƯỢNG"
TÂM LÒNG CỦA BÁC HỒ VỚI PHỤ NỮ VIỆT NAM
Tư tưởng Hồ Chí Minh về phong cách nêu gương
Nêu gương
Tiên tri của Bác
Một vài suy nghĩ về quan điểm thế giới quan Hồ Chí Minh
Cán bộ, đảng viên phải gương mẫu rèn luyện, học tập và làm theo tấm gương đạo đức Bác Hồ
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Triển lãm Thư pháp thơ chữ Hán của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Kỷ niệm 123 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2013) Có một nền giáo dục thân dân
Bác Hồ với bảo tồn, tôn tạo phát huy di tích Đền Hùng
HỒI ỨC NHỮNG LẦN ĐƯỢC GẶP BÁC HỒ
CÓ MỘT SỰ THẬT ĐÁNG SUY NGHĨ
HÌNH ẢNH BẬC HIỀN TRIẾT HỒ CHÍ MINH QUA THƠ CHẾ LAN VIÊN
QUÁN TRIỆT NGHỊ QUYẾT TRUNG ƯƠNG IV, ĐẠI HỘI LẦN THỨ XI CỦA ĐẢNG
CHÌA KHÓA MỌI THÀNH CÔNG
KỶ NIỆM 23 NĂM NGÀY THÀNH LẬP HỘI CỰU CHIẾN BINH VIỆT NAM (6/12/1989 - 6/12/2012)
LỜI BÁC ĐẾN HÔM NAY VẪN CHƯA HỀ CŨ
NHỮNG ĐẶC TRƯNG PHẨM CHẤT VỀ GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ CHÍ MINH
NGHỊ QUYẾT CỦA Ý ĐẢNG, LÒNG DÂN
HỌC TẬP NGHỊ QUYẾT TW 4 NHỚ LỜI BÁC DẠY - ĐOÀN HẢI HƯNG
Nét nổi bật của Chủ tịch Hồ Chí Minh là rất coi trọng phẩm chất con người - Bùi công bính
GIỮ LẤY ĐỨC TIN - Lê Phan Nghị
SÁNG THÊM NHỮNG CHI TIẾT VỀ BÁC HỒ QUA CÁI NHÌN CỦA CÁC NHÀ VĂN

TẠP CHÍ VĂN HỌC

Năm 2017
Năm 2014
Năm 2007
Năm 2009
Năm 2013
Năm 2012
Năm 2011
Năm 2010
Năm 2008

QUẢNG CÁO

















THÔNG BÁO

THỂ LỆ CUỘC THI THƠ, NHẠC Chủ đề: “Biển, đảo Việt Nam”

Thông tin liên hệ:
Tạp chí Văn nghệ Đất tổ - 160 Phố Lê Quý Đôn - Phường Gia Cẩm - TP Việt Trì - Tỉnh Phú Thọ
Điện thoại: 0210. 3816945 - 3811984
Email: tapchivannghedatto@gmail.com
Bản quyền thuộc về Tạp chí Văn nghệ Đất tổ
Ghi rõ nguồn khi phát hành lại thông tin từ Website này.