NỘI DUNG CHI TIẾT
Đổi mới phương pháp dạy học ngữ văn, từ một góc nhìn
4/2/2018

 

                       Đỗ Nguyên Thương

 

Đã từng là giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn, từng say sưa trên bục giảng với các tác phẩm văn học trong nhà trường, tôi chưa từng thôi trăn trở và tâm huyết đối với “sự nghiệp trồng người” có sự góp phần của giáo viên giảng dạy Ngữ văn.

Những năm gần đây, nghe và dự nhiều giờ của giáo viên dạy Ngữ văn, tôi thấy, việc Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) chỉ đạo đổi mới dạy học theo hướng nghiên cứu bài học, định hướng phát triển năng lực của học sinh là một việc làm đúng đắn, có ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh hiện tại. Giáo viên ý thức hơn về việc thay vì đọc - chép và say sưa thuyết trình, nói hết phần của học sinh (thậm chí cảm nhận thay học sinh) thì nay, giáo viên là người hướng dẫn học sinh để các em tích cực, chủ động tiếp cận bài học. Với việc đổi mới phương pháp dạy học (ĐMPPDH), các em không còn thụ động khi tiếp thu bài giảng, ngành giáo dục nói riêng và xã hội nói chung tránh được cái cảnh trò nói theo thầy như một con vẹt, thậm chí cảm nhận, đánh giá, bình luận cũng nhất nhất theo thầy.

Tuy nhiên, không thể không suy nghĩ trước một hiện tượng tôi cho là đáng cảnh báo: dạy Ngữ văn có nhất nhất giờ nào, bài nào cũng phải chia nhóm, cũng phải trình chiếu không?

Thứ nhất, về việc hoạt động nhóm: Việc này chỉ hiệu quả đối với nhiều bài học nếu như giáo viên thấy với bài học đó cần thiết phải chia nhóm, và tất nhiên, giáo viên phải có tầm bao quát học sinh (HS), biết em nào thực sự và hứng thú tham gia vào bài học, em nào thụ động tham gia chiếu lệ kiểu ngồi trong nhóm nhưng không động não, chỉ chờ đợi bạn có năng lực nhất trong nhóm phát biểu và mình đồng ý nghe theo. Khi gọi đại diện nhóm trình bày, không nhất thiết “đại diện” phải là HS nào học khá nhất nhóm, HS nào xung phong trình bày... mà phải linh hoạt, có thể gọi HS yếu nhất nhóm lên trình bày. Việc thay đổi đại diện vừa là cách giáo viên giúp các em linh hoạt, bạo dạn và tự tin vừa bao quát được nhóm, bao quát được hoạt động toàn diện của tất cả học sinh. Mỗi khi học sinh đại diện nhóm trình bày thì cho các bạn quan sát và nhận xét trước rồi mới đến giáo viên nhận xét. Và đã là nhận xét thì phải có cách động viên khích lệ đối với HS nào có cố gắng so với bản thân, việc nhận xét HS không chỉ chăm chăm nhìn vào nội dung kiến thức đúng chưa, đủ chưa mà cần nhận xét cả cách thức trình bày, tác phong khi trình bày... có như thế mới đạt hiệu quả giờ dạy như mong muốn. Với học sinh chưa mạnh dạn, tự tin và chưa nói đúng, trúng vấn đề thầy, cô mong muốn thì cũng phải nhẹ nhàng nhận xét, khéo léo chỉ ra tồn tại để giúp học sinh bình tĩnh, tự tin và cố gắng hơn trong buổi học sau. Thực tế đáng lo ngại (nhất là với những giờ dạy có CBQL hoặc CB đoàn thanh tra, kiểm tra dự giờ), có lẽ do cho tiến độ bài giảng (kiểu sợ cháy giáo án như những năm 80 của thế kỷ XX) nên giáo viên thường kiệm lời khen ngợi đối với học sinh trả lời tốt và còn phê bình khi HS trả lời chưa đạt ý mình mong muốn. Trước thực tế đó, tôi muốn trao đổi với các thầy cô rằng một lời khen ngợi động viên đúng mức và kịp thời sẽ là động lực để HS phát huy ưu điểm, tự tin hơn và tiếp tục tham gia ý kiến xây dựng bài tốt hơn cho thầy cô ở những bài giảng sau. Tôi cũng muốn nhắn nhủ đôi lời khi HS bị phê bình trước đông người (kiểu như: “sai rồi, ngồi xuống” hoặc “Lần sau suy nghĩ kỹ hãy phát biểu nhé” v.v... kèm theo ngữ điệu của giọng nói gay gắt) thì lần sau các em không dám phát biểu nữa, thậm chí với HS hay suy nghĩ thì lời phê bình không đúng lúc, đúng chỗ của cô sẽ khiến các em “tổn thương” và tự ti trước thầy cô, bè bạn và “vết thương lòng” sẽ còn hằn nếp rất lâu... Nếu giờ Ngữ văn nào cũng hoạt động nhóm kiểu máy móc và gọi HS khá nhất nhóm trình bày thì mãi mãi trong một nhóm nói riêng và trong một lớp học nói chung sẽ có những HS chẳng bao giờ tiến bộ; đó là chưa kể trong điều kiện một số nơi CSVC khó khăn, phòng học hẹp, lớp đông, chia nhóm sẽ khiến các em lé mắt, cong vẹo cột sống...

Thứ hai, về việc trình chiếu giáo án và cho học sinh tham khảo tư liệu bằng hình ảnh phục vụ cho bài học của mình. Không thể phủ nhận những bài giảng có sử dụng yếu tố này sẽ thu hút học sinh hơn và nếu làm đúng với dung lượng hợp lý thì chắc chắn hiệu quả bài học cao hơn so với việc “dạy chay”. Chẳng hạn khi dạy đoạn trích trong tùy bút “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân, giáo viên cho học sinh được du ngoạn qua thế giới điện ảnh những hình ảnh thác, ghềnh dữ dội, những khúc sông hiền hòa, dịu êm, những cảnh sắc thơ mộng bên ven hai bờ sông ngập tràn thi hứng thì chắc chắn bên cạnh việc phát triển tư duy đọc, các em sẽ được bổ sung vào thế giới tưởng tượng của mình những hình ảnh phong phú làm giàu thêm hành trang tri thức cho các em. Tôi vẫn nhớ như in việc xem phim bao giờ cũng hứng thú hơn đọc sách. Đến với thế giới điện ảnh, sẽ thấy các nhân vật chính diện được diễn viên tài năng, diễn xuất tài tình khiến ta yêu quý hơn và nhân vật phản diện sẽ “bị” khắc sâu hơn bởi những diện mạo và đặc điểm tính cách đáng phê phán. Hình ảnh chị Dậu trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố, hình ảnh cô Mỵ trong “Vợ chồng A Phủ”... khiến ta yêu hơn và thương cảm hơn với hình tượng người phụ nữ Việt Nam một thời chịu nhiều thiệt thòi, cay đắng... Cũng như thế, nhân vật Nghị Hách trong tác phẩm Giống tố của Vũ Trọng Phụng do NSND Trọng Khôi đóng hay vai bà Nghị (vợ Nghị Quế) do diễn viên Mai Châu đóng trong phim Chị Dậu, phỏng theo tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố... trở nên đáng phê phán hơn qua diễn xuất thành công của diễn viên điện ảnh... Nói thêm về nghệ thuật điện ảnh của thế giới, các nhân vật trong bộ phim Trở về Ê Đen, Tiếng chim hót trong bụi mận gai... chắc chắn sẽ hút hồn HS vì diễn viên chẳng những đẹp, còn diễn xuất quá tài tình. Tuy nhiên, không phải diễn viên nào cũng diễn xuất thành công và không phải lúc nào điện ảnh cũng có thể thay thế được ngôn ngữ.

Tuy nhiên, điện ảnh có thể bắt mắt và tạo hứng thú học tập hơn cho HS nhưng nhất định không được lạm dụng, nếu không, chắc chắn sẽ hạn chế khả năng tư duy của các em. Còn nhớ, có năm, có chuyện một bà cụ già sau khi đi xem phim nói về nhân vật Thúy Kiều trong Truyện Kiều của Nguyễn Du đã phát biểu “Con Kiều trong vở kịch này không giống con Kiều trong tưởng tượng của tau”. Cũng như vậy, nếu học sinh lười tư duy thì hình ảnh con sông Đà trong tác phẩm của Nguyễn Tuân chính là hình ảnh dòng sông trong đoạn video mà cô giáo trình chiếu và hình ảnh người lái đò trong Người lái đò sông Đà của tác giả cũng được hình dung giống như người lái thuyền máy trong clip mà cô giáo cho học sinh xem. Học sinh nào chịu khó tư duy thì mới có sự so sánh dòng sông và nhân vật trong video của cô không thật giống dòng sông và nhân vật trong Ký sự của Nguyễn Tuân. Cũng tương tự thế, chị Dậu trong tưởng tượng của các em không nhất thiết giống như Lê Vân (dù chị đã diễn xuất rất thành công) và Nghị Hách không nhất thiết y hệt Trọng Khôi trong phim khi đóng vai Nghị Hách. Điện ảnh có những ưu thế hơn tác phẩm văn học nhưng không bao giờ thay thế được tác phẩm văn học. Và, chiều sâu tâm lý, tính cách nhân vật văn học phải do giáo viên có biệt tài khơi gợi, định hướng để học sinh phát huy tối đa năng lực và trí tưởng tượng phong phú của bản thân. Bởi lẽ đó, thêm một lần khẳng định nếu lạm dụng kỹ năng, kỹ xảo của điện ảnh thì vô tình ta lại làm hạn chế năng lực tư duy và trí tưởng tượng phong phú của các em học sinh.

ĐMPPDH là cần thiết, tuy nhiên không được máy móc khi áp dụng bất cứ một phương pháp nào, càng không được “có mới nới cũ”, phủ nhận và triệt tiêu phương pháp cũ. Người giáo viên giỏi là người luôn làm chủ kiến thức, từ đó làm chủ phương pháp và ĐMPP phải trên cơ sở kế thừa, phát huy ưu thế của phương pháp cũ. Ngày nay, dạy Ngữ văn không phải thuyết trình nhiều như trước nhưng cũng có bài, có chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn xuôi hoặc câu thơ, đoạn thơ hay vẫn cần việc bình giảng, thuyết trình của người thầy. Và nếu giáo viên có ưu thế trời cho về chất giọng, lại rèn thêm về ngữ điệu, cách thức trình bày nữa thì chắc chắn bài giảng sẽ thành công, góp phần làm cho HS yêu thích môn Ngữ văn hơn và sống nhân văn, hướng thiện hơn.

                                                                                                        Đ.N.T


HỌC TẬP VÀ LÀM THEO TẤM GƯƠNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH

HỘI THẢO VỀ TÁC PHẨM “ĐỜI SỐNG MỚI” CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
Văn nghệ sỹ Phú Thọ với Chủ tịch HỒ CHÍ MINH
HÌNH ẢNH NGƯỜI CỘNG SẢN TRONG TÔI
HỌC BÁC VỀ TINH THẦN TRÁCH NHIỆM
LÀM THEO LỜI BÁC "DĨ CÔNG VI THƯỢNG"
TÂM LÒNG CỦA BÁC HỒ VỚI PHỤ NỮ VIỆT NAM
Tư tưởng Hồ Chí Minh về phong cách nêu gương
Nêu gương
Tiên tri của Bác
Một vài suy nghĩ về quan điểm thế giới quan Hồ Chí Minh
Cán bộ, đảng viên phải gương mẫu rèn luyện, học tập và làm theo tấm gương đạo đức Bác Hồ
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Triển lãm Thư pháp thơ chữ Hán của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Kỷ niệm 123 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2013) Có một nền giáo dục thân dân
Bác Hồ với bảo tồn, tôn tạo phát huy di tích Đền Hùng
HỒI ỨC NHỮNG LẦN ĐƯỢC GẶP BÁC HỒ
CÓ MỘT SỰ THẬT ĐÁNG SUY NGHĨ
HÌNH ẢNH BẬC HIỀN TRIẾT HỒ CHÍ MINH QUA THƠ CHẾ LAN VIÊN
QUÁN TRIỆT NGHỊ QUYẾT TRUNG ƯƠNG IV, ĐẠI HỘI LẦN THỨ XI CỦA ĐẢNG
CHÌA KHÓA MỌI THÀNH CÔNG
KỶ NIỆM 23 NĂM NGÀY THÀNH LẬP HỘI CỰU CHIẾN BINH VIỆT NAM (6/12/1989 - 6/12/2012)
LỜI BÁC ĐẾN HÔM NAY VẪN CHƯA HỀ CŨ
NHỮNG ĐẶC TRƯNG PHẨM CHẤT VỀ GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ CHÍ MINH
NGHỊ QUYẾT CỦA Ý ĐẢNG, LÒNG DÂN
HỌC TẬP NGHỊ QUYẾT TW 4 NHỚ LỜI BÁC DẠY - ĐOÀN HẢI HƯNG
Nét nổi bật của Chủ tịch Hồ Chí Minh là rất coi trọng phẩm chất con người - Bùi công bính
GIỮ LẤY ĐỨC TIN - Lê Phan Nghị
SÁNG THÊM NHỮNG CHI TIẾT VỀ BÁC HỒ QUA CÁI NHÌN CỦA CÁC NHÀ VĂN

TẠP CHÍ VĂN HỌC

Năm 2017
Năm 2014
Năm 2007
Năm 2009
Năm 2013
Năm 2012
Năm 2011
Năm 2010
Năm 2008

QUẢNG CÁO

















THÔNG BÁO

THỂ LỆ CUỘC THI THƠ, NHẠC Chủ đề: “Biển, đảo Việt Nam”

Thông tin liên hệ:
Tạp chí Văn nghệ Đất tổ - 160 Phố Lê Quý Đôn - Phường Gia Cẩm - TP Việt Trì - Tỉnh Phú Thọ
Điện thoại: 0210. 3816945 - 3811984
Email: tapchivannghedatto@gmail.com
Bản quyền thuộc về Tạp chí Văn nghệ Đất tổ
Ghi rõ nguồn khi phát hành lại thông tin từ Website này.