NỘI DUNG CHI TIẾT
7/27/2018

Văn chương kịch không nên nhiều lời

                                                               PGS. TS PHẠM HUY KHUÊ

 

Thể loại kịch nói của nghệ thuật sân khấu nước ta được du nhập từ châu Âu hồi đầu thế kỷ XX, trước hết từ kịch chủ nghĩa cổ điển Pháp, ảnh xạ vào một số người yêu thích nó theo con đường thưởng thức trên những tác phẩm văn học kịch, còn những yếu tố khác cảm nhận một cách gián tiếp và lơ mơ. Chính vì sự “bắt chước” hồn nhiên ấy nên văn học kịch nước nhà đã không tránh khỏi những nhược điểm đáng tiếc; mà một trong những nhược điểm trầm trọng nhất ấy là tệ “nhiều lời”, ít hành động và quá ít những khoảng trống dành cho sáng tạo ngẫu hứng của diễn viên đóng vai kịch.

Từ Nghệ thuật thi ca của Aristoteles (384 - 447 TCN) cho tới nay thì sân khấu trước sau vẫn coi trọng giá trị thẩm mỹ của văn chương kịch bản. Bởi văn chương kịch bản là cái “hữu thể”, nó tồn tại mãi mãi. Còn vở diễn, chủ yếu là nghệ thuật diễn, cũng giống như nghệ thuật múa, “Chỉ ra đời để tồn tại trong chốc lát... chỉ sinh thành để rồi mất đi. Đó là định mệnh của nó” (1). Vì chú trọng văn chương, nên lời kịch xưa nay vốn rất dài và rất nhiều lời, đến nỗi, trong bức thư gửi cho Laxan ngày 18 tháng 5 năm 1859, Friedrich Engels đã phàn nàn rằng : “Kịch viết ra là để diễn chứ không phải để đọc! Vở kịch Phơ-răng-xơ Vôn Xickinghen của anh (Laxan) cũng như những vở kịch của nhiều người khác ngày nay, hoàn toàn không thể biểu diễn được, vì lời kịch quá dài, khiến những diễn viên khác sẽ phải vài ba lần dùng vốn liếng kịch câm của họ ra để khỏi đứng trơ... Mà tôi thì thích được đọc những vở kịch viết ra để diễn hơn” (2). Những tưởng Thế hệ Xtanixlapxki ra đời thì văn chương kịch bản bớt lời đi, dành lại nhiều khoảng trống thích hợp cho sáng tạo đời sống nhân vật của các diễn viên đóng vai và các thành phần nghệ thuật và các yếu tố kỹ thuật tham gia xây dựng vở diễn trên sân khấu, nhưng vấn đề vẫn không thay đổi được. Các nhà viết kịch Việt Nam, bắt chước theo nghệ thuật viết kịch cổ điển chủ nghĩa Pháp và phương Tây là chủ yếu, nên mới dịch “drame” là “kịch nói” và thế nên nói là chủ yếu? Một vở diễn kịch chẳng có mấy trò để xem. Vấn đề này, ảnh hưởng rất nặng sang cả các thể loại kịch hát dân tộc. Các  kịch bản  tuồng, chèo, cải lương đề tài hiện đại, lời cũng tràng giang đại hải, chẳng có mấy tí trò để mà sắp, mà diễn. Sân khấu là nghệ thuật nghe - nhìn, thì nhìn và nghe phải tương xứng nhau về số lượng và chất lượng trong mối tương quan nhân quả với nhau, nếu có chênh thì cũng nên đặt trong tình trạng nâng đỡ hợp lý giữa nghe và nhìn, đằng này “nhìn” lại chỉ được chăng hay chớ, quả thật chẳng tương xứng chút nào. Nhớ lại thuở loài người chưa có tiếng nói, mọi ý nghĩ, cảm xúc nơi mỗi con người đều trước hết hiện ra ở hành động cơ thể (tư thế, hành vi, cử chỉ, thái độ, động tác, thậm chí cả bằng sự nhanh - chậm, mạnh - yếu của nhịp thở). Hành động cơ thể hiện thân cho mọi giao tiếp cụ thể, trừu tượng; bộc lộ từng chi tiết tỉ mỉ đến cả những mênh mang của đời sống nội tâm, ngoại hình nơi mỗi con người và cộng đồng xã hội của nó; từ những suy nghĩ, cảm xúc,... nảy sinh trong quá trình giao tiếp (phân thân) giữa nó với bản thân nó; giữa nó với những người thân, giữa nó với các thành viên trong cộng đồng, giữa nó với thế giới tự nhiên xung quanh; và giữa nó với những vấn đề xã hội, tinh thần, ý thức xã hội tác động vào nó, đặc biệt là đời sống đầy kịch tính của con người trong lao động sản xuất và trong những sinh hoạt văn hóa và trong những hoạt động đời sống thường nhật.

Hy Lạp là đất nước có nền nghệ thuật sân khấu ra đời sớm nhất, phát triển rực rỡ và qui củ nhất của nhân loại cổ đại. Anh hùng ca và trữ tình xuất hiện trước văn học kịch. Các tác phẩm sử thi nổi tiếng đó là những bản anh hùng ca IliatOdysses có thêm cả loại anh hùng ca giáo huấn nữa như bản trường ca Khê-xi-ôt (thế kỷ VII TCN); phần lớn các tác phẩm anh hùng ca, nói chung đều là sáng tạo của những nhà thơ trữ tình hồi thế kỷ thứ VI TCN. Và kịch được xác định là sản phẩm tổng hợp những thành tựu thích hợp của anh hùng ca (tự sự) và trữ tình, sớm được xếp vào là một trong những chủng loại văn học. Kịch tiếp thu vào nó tính chất anh dũng, đồ sộ, sâu sắc của anh hùng ca (sử thi) và phương pháp cá tính hóa, hành động hóa từ trữ tình. Học giả Nguyễn Văn Hiếu viết: “Trong tiếng Hy Lạp, từ “kịch” (drama) có nguồn gốc từ chữ “dran”, có nghĩa là động tác và tương quan với điều này, nó cũng bao hàm ý “to acd”, nghĩa là đó mà suy rộng ra. Thời cổ đại Trung Quốc, trong Thuyết văn giải tự, An Hứa Thận đã giải thích “kịch” thể hiện tình huống lưỡng hổ giao đấu hết sức căng thẳng. “Kịch” xuất phát từ chữ “qua” (giáo) biểu thị “tam quân chi thiên”. “Thiên” là một hình thức tổ chức chiến đấu bằng xe thời cổ đại, 25 xe làm thành một thiên, mà “qua” (giáo) thời cổ đại là công cụ lao động đánh cá và săn bắt, đồng thời là một loại vũ khí. Do đó, có thể thấy quan niệm về kịch của Trung Quốc cổ đại có nhiều nét gần gũi với quan niệm về kịch của Hy Lạp cổ đại”.

Nghệ thuật kịch là một loại hình nghệ thuật tổng hợp, là hình thức nghệ thuật thông qua diễn xuất trên sân khấu, tình cảnh cuộc sống được phản ánh trong kịch trực tiếp biểu hiện trước mắt công chúng. Đặc điểm của kịch là: có tính sân khấu, tính trực quan, tính tổng hợp, tính tham dự của công chúng... Sân khấu là nơi diễn xuất của kịch, là không gian hoạt động của diễn viên, bản thân việc diễn xuất hạn chế thời gian của nghệ thuật kịch, tính sân khấu - tự biểu hiện thông qua hành động quyết định tính tập trung cao độ của kịch. Tính trực quan chỉ nhân vật, sự kiện trong nghệ thuật kịch trực tiếp thể hiện trên sân khấu, tác động đến thị giác và thính giác của người xem, làm cho người xem trực tiếp cảm thấy, trông thấy và nghe thấy, điều này tương ứng với ngôn ngữ của nghệ thuật kịch. Tính tổng hợp là chỉ nghệ thuật kịch, ngoài yêu cầu có kịch bản, còn phải có mỹ thuật, bố trí cảnh, đạo cụ, ánh sáng, cho đến trang trí sân khấu, nghệ thuật kiến trúc cùng với sự biểu diễn của diễn viên và phục sức, hóa trang, dàn nhạc đệm, hiệu quả âm thanh, thậm chí vũ đạo, hát đệm cũng là thứ không thể thiếu. Tính tham dự của khán giả là chỉ nghệ thuật kịch yêu cầu phải có đối tượng diễn xuất, sự tham dự của khán giả không những là đặc điểm của kịch mà còn quyết định phương thức tiếp nhận, tâm lý tiếp nhận.

Nói về văn học kịch, Hegel cho rằng: “Trong các loại nghệ thuật ngôn từ, văn học kịch là sự thống nhất giữa hai nguyên tắc khách quan của sử thi và chủ quan của thơ trữ tình. Vì thế có thể nói, kịch lấy biểu hiện tình tiết, hành động của toàn bộ bản thân làm hiện thực trực tiếp bày ra trước mắt người xem. Những hành động này bắt nguồn từ đời sống nội tâm, tính cách nhân vật, kết quả của nó được quyết định bởi tính chân thực của các loại mục đích liên quan, bởi nhân vật cá biệt và sự thay thế của các xung đột. Loại này thống nhất nhân tố sử thi với đời sống nội tâm của chủ thể ở phương thức biểu hiện trong tình tiết, động tác ở thời hiện tại, nhưng lại không cho phép kịch sử dụng phương thức sử thi để miêu tả các loại tình tiết hoàn cảnh địa điểm nhỏ nhặt bên ngoài cùng với quá trình động tác (hành vi, cử chỉ, thái độ) và sự biến đổi. Vì thế, để cho toàn bộ tác phẩm nghệ thuật đạt được sự rõ ràng, sinh động thực sự thì phải thông qua biểu diễn hoàn chỉnh trên sân khấu” (3). Còn Belinsky thì chỉ rõ: “Kịch lấy sự kiện đã diễn ra trong quá khứ biểu diễn thành hiện tại đang sinh thành trước mắt độc giả hoặc khán giả. Kịch là thể loại kết hợp cả tự sự và trữ tình, xét một cách riêng biệt, không cái nào có trước, cũng không cái nào có sau, mà là một chỉnh thể hữu cơ mang tính đặc thù. Một mặt, tình tiết trong kịch phát triển, đối với chủ thể không phải là tách bạch tuyệt đối mà tương phản vừa vặn, là từ chỗ anh ta phát ra rồi lại trở về đúng chỗ đó. Mặt khác, việc ra sân khấu của chủ thể trong kịch lại hoàn toàn khác về mặt ý nghĩa so với sự xuất hiện của chủ thể trong thơ trữ tình: anh ta đã không phải là người đang cảm nhận, cũng không phải là người đang quan sát, ngưng tụ trong thế giới nội tâm bên trong của bản thân anh ta, mà biến thành thế giới khách quan do hoạt động của bản thân anh ta hợp thành, thành đối tượng được quan sát trong thế giới hiện thực, anh ta bị phân chia thành rất nhiều bộ phận, biến thành tác dụng hoặc phản tác dụng căn bản, tạo nên tổng hòa của rất nhiều nhân vật kịch. Vì vậy kịch rất khó trong việc miêu tả, trần thuật địa điểm, sự kiện, trạng thái, nhân vật, những tình huống này tự nó trình diễn để hiện ra, chúng ta có thể tiến hành quan sát được” (4). Cách nói của Hegel và Belinsky đã làm rõ đặc trưng đề tài, phương thức cấu tứ, thủ pháp biểu hiện và những đặc điểm vượt trội của văn học kịch so với tác phẩm tự sự và tác phẩm trữ tình.


HỌC TẬP VÀ LÀM THEO TẤM GƯƠNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH

HỘI THẢO VỀ TÁC PHẨM “ĐỜI SỐNG MỚI” CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
Văn nghệ sỹ Phú Thọ với Chủ tịch HỒ CHÍ MINH
HÌNH ẢNH NGƯỜI CỘNG SẢN TRONG TÔI
HỌC BÁC VỀ TINH THẦN TRÁCH NHIỆM
LÀM THEO LỜI BÁC "DĨ CÔNG VI THƯỢNG"
TÂM LÒNG CỦA BÁC HỒ VỚI PHỤ NỮ VIỆT NAM
Tư tưởng Hồ Chí Minh về phong cách nêu gương
Nêu gương
Tiên tri của Bác
Một vài suy nghĩ về quan điểm thế giới quan Hồ Chí Minh
Cán bộ, đảng viên phải gương mẫu rèn luyện, học tập và làm theo tấm gương đạo đức Bác Hồ
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Triển lãm Thư pháp thơ chữ Hán của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Kỷ niệm 123 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2013) Có một nền giáo dục thân dân
Bác Hồ với bảo tồn, tôn tạo phát huy di tích Đền Hùng
HỒI ỨC NHỮNG LẦN ĐƯỢC GẶP BÁC HỒ
CÓ MỘT SỰ THẬT ĐÁNG SUY NGHĨ
HÌNH ẢNH BẬC HIỀN TRIẾT HỒ CHÍ MINH QUA THƠ CHẾ LAN VIÊN
QUÁN TRIỆT NGHỊ QUYẾT TRUNG ƯƠNG IV, ĐẠI HỘI LẦN THỨ XI CỦA ĐẢNG
CHÌA KHÓA MỌI THÀNH CÔNG
KỶ NIỆM 23 NĂM NGÀY THÀNH LẬP HỘI CỰU CHIẾN BINH VIỆT NAM (6/12/1989 - 6/12/2012)
LỜI BÁC ĐẾN HÔM NAY VẪN CHƯA HỀ CŨ
NHỮNG ĐẶC TRƯNG PHẨM CHẤT VỀ GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ CHÍ MINH
NGHỊ QUYẾT CỦA Ý ĐẢNG, LÒNG DÂN
HỌC TẬP NGHỊ QUYẾT TW 4 NHỚ LỜI BÁC DẠY - ĐOÀN HẢI HƯNG
Nét nổi bật của Chủ tịch Hồ Chí Minh là rất coi trọng phẩm chất con người - Bùi công bính
GIỮ LẤY ĐỨC TIN - Lê Phan Nghị
SÁNG THÊM NHỮNG CHI TIẾT VỀ BÁC HỒ QUA CÁI NHÌN CỦA CÁC NHÀ VĂN

TẠP CHÍ VĂN HỌC

Năm 2017
Năm 2014
Năm 2007
Năm 2009
Năm 2013
Năm 2012
Năm 2011
Năm 2010
Năm 2008

QUẢNG CÁO

















THÔNG BÁO

THỂ LỆ CUỘC THI THƠ, NHẠC Chủ đề: “Biển, đảo Việt Nam”

Thông tin liên hệ:
Tạp chí Văn nghệ Đất tổ - 160 Phố Lê Quý Đôn - Phường Gia Cẩm - TP Việt Trì - Tỉnh Phú Thọ
Điện thoại: 0210. 3816945 - 3811984
Email: tapchivannghedatto@gmail.com
Bản quyền thuộc về Tạp chí Văn nghệ Đất tổ
Ghi rõ nguồn khi phát hành lại thông tin từ Website này.