NỘI DUNG CHI TIẾT
Hạ Hòa - Cái nôi của nền văn nghệ kháng chiến
8/1/2018


                                                                            Ký của Nguyễn Hữu Nhàn

Thời đầu kháng chiến chống Pháp các xã Gia Điền, Ấm Thượng, Ấm Hạ, Chu Hưng, Đại Phạm, Yên Kỳ, Xuân Áng... từng là trụ sở của cơ quan Trung ương, Liên khu 10 và tỉnh Phú Thọ. Đặc biệt ở xóm Gốc Gạo xã Gia Điền là trụ sở của Hội Văn nghệ Việt Nam.

Tại đây từng chứng kiến sự có mặt của nhiều tên tuổi lớn, các nhà văn: Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Huy Tưởng, Xuân Diệu, Tố Hữu từ Thái Nguyên lên Gia Điền. Nhà văn Nguyên Hồng hành quân đến đây theo những đoàn người tản cư từ Hà Nội lên. Nhà văn Kim Lân lại đi theo một lối khác.

Khi giặc Pháp nhảy dù xuống Bắc Cạn, bắn phá Thái Nguyên thì các cơ quan Trung ương được rút từ đấy sang Tân Trào và vùng phụ cận như huyện Hạ Hòa, Đoan Hùng thuộc Phú Thọ.

Tối ấy một số nhà văn sang nghỉ ở nhà ông Ngô Tất Tố. Họ gọi ông Kim Lân đến thông báo việc ông sẽ theo cán bộ giao liên dẫn đến Gia Điền để chuẩn bị cho việc ra số báo Văn nghệ đầu tiên và chuẩn bị cho việc mở Đại hội thành lập Hội Văn nghệ Việt Nam. Ông Ngô Tất Tố khoe: Kim Lân viết bản thảo “Làng” khá lắm. Tố Hữu và Nguyễn Đình Thi giục Kim Lân đọc bản thảo đó. Nhà văn Kim Lân đọc xong mọi người khen tấm tắc. Tố Hữu nói:

- Chi tiết phần cuối không hợp lý, mình đi tản cư ở nhờ nhà người ta lại chê bơi người ta như thế có nên không?

Kim Lân ngẫm nghĩ rồi gật đầu, nhưng tiếng đại bác ì ùm làm ông không có thời gian ngồi chữa bản thảo ấy ở quê nhà. Hôm sau mọi người đều phân tán để lên đường theo kế hoạch.

Mấy ngày sau nhà văn Kim Lân được một người giao liên dẫn sang Vĩnh Phúc. Họ đi sát vùng địch. Đêm đi, ngày nghỉ, có hôm họ phải nằm giữa đồng ngô, đồng lúa. Hành trang mang theo của nhà văn quan trọng nhất có tập bản thảo truyện Làng mà ông luôn lẩm bẩm đến các phương pháp chữa theo góp ý của Tố Hữu, ông được tổ chức phát cho một khẩu súng lục cũ, gỉ và không có đạn. Tuy thế lúc nào ông cũng lăm lăm cầm trong tay để tự vệ. Dù không hề biết bắn súng nhưng ông bảo có nó mà mình vững tin hơn nên nó là thứ quan trọng thứ hai sau tập bản thảo đúc dưới đáy túi rết bên người. Đến Gia Điền ông được dẫn đến ở tại nhà bà bủ Gái cùng với ông Tố Hữu, Xuân Diệu, Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Huy Tưởng và Nguyên Hồng. Đến đây cùng với công tác được phân công ông tranh thủ thời gian đem bản thảo truyện Làng ra để sửa chữa.

Bà chủ nhà gọi là “bủ Gái” có người con trai cả đi tòng quân đã lâu không có thư từ gửi về, bủ Gái nhớ con hằng đêm khóc thút thít ở trong buồng. Trước tình cảnh này các nhà văn bảo Tố Hữu làm bài thơ “Bầm ơi” để động viên bủ Gái. “Bầm” là mẹ, đó là tiếng gọi tha thiết của đứa con xa. Bài thơ viết xong, trước khi nhà thơ đọc cho bủ Gái nghe các nhà văn nói dối đây là thơ của con trai gửi về cho “Bầm” đấy. Bà bủ Gái tin thật nên nghe xong “Bầm ơi” bà nói với các nhà văn: “Đấy, thằng con trai tôi nó quyến luyến với tôi thế đấy các anh ạ”. Thi thoảng bủ Gái lại bảo ông Tố Hữu đọc bài thơ “Bầm ơi” ngỡ của con mình cho bủ nghe.

Hòa bình lập lại, anh đại tá con bủ Gái có dịp đến thăm nhà thơ ở Hà Nội. Anh cảm ơn tác giả bài “Bầm ơi” mà ngày ấy bộ đội các anh toàn chép và học thuộc lòng. Càng cảm ơn khi biết nhờ có bài thơ ấy mà mẹ anh đỡ khóc vì nhớ anh. Nhà thơ hỏi thăm sức khỏe bủ Gái. Nhân trong nhà còn mảnh lụa do Bác Hồ tặng nhân dịp ông cưới bà Thanh, ông liền gửi về tặng bủ Gái. Bủ Gái giữ nâng niu bộ quần áo lụa cho đến khi hấp hối sắp chết các con mới tắm rửa, mặc vào cho bủ để bủ thanh thản bay về trời.

Thời gian này nhạc sĩ Văn Cao đang tản cư cùng gia đình ở Liễn Sơn, Lập Thạch. Ông nhận được lệnh lên Gia Điền để chuẩn bị vẽ bìa minh họa cho tạp chí văn nghệ đầu tiên xuất bản. Ông vào đoàn người được giao liên xếp đi theo đoàn buôn muối để sang sông. Do có kinh nghiệm hoạt động trong lòng địch, trước khi đến bến sông ông gọi người giao liên dẫn đường không thấy hắn đâu, linh cảm có điềm chẳng lành càng thúc giục gia đình đi nhanh nhập vào đoàn người buôn vải đi trước. Quả nhiên đoàn đi thuyền của ông cập bãi cát bên này thì ở bốt giặc bên kia có tiếng thét: “Buôn vải hay buôn muối?”. Có tiếng đáp: “Buôn muối”, tức thì có tiếng súng trên đồn địch nổ gian, rồi tiếng kêu thảm thiết của đoàn người tắt dần. Ông cùng vợ con chạy thốc tháo lên bờ. Sau đấy là chuỗi ngày ông đưa vợ con ngược bờ sông Lô mà khói lửa đang ngút trời. Các trận đánh lớn của chiến dịch sông Lô thu đông năm 47 đang diễn ra mà trên sông xác giặc còn trôi đầy. Khi ấy toàn mặt trận đã loan tin nhạc sỹ Văn Cao và gia đình đã bị Tây bắn chết ở gần bến Then. Khi Văn Cao vào đến Gia Điền mọi người ôm lấy ông tung hô: Ngỡ mày bị Tây bắn chết rồi!. Ông ưỡn bụng nói: “Chết con ấy tao đây này!”. Không khí chiến trận ở trên dòng sông Lô vẫn đang ngùn ngụt cảm xúc ở trong lòng, Văn Cao đã hoàn thành ngay bản nhạc “Trường ca Sông Lô” nổi tiếng. Bài hát đã được nhạc sỹ Lương Ngọc Trác dàn dựng cho đoàn quân nhạc và được công diễn trong lễ mừng công chiến thắng sông Lô rất hoành tráng diễn ra ở trong rừng Vĩnh Chân - Hạ Hòa.

Cùng khi ấy ở bên bờ sông Thao từ đất Thanh Cù huyện Hạ Hòa nhạc sỹ Đỗ Nhuận đi xuôi theo bờ đê về với đội nữ du kích Minh Nông và đội du kích Minh Hà viết thành công với bài hát “Du kích Sông Thao” nổi tiếng.

Ở làng Xuân Áng bên kia sông khi ấy có đoàn văn nghệ kháng chiến do họa sỹ Tô Ngọc Vân dẫn đầu. Ông Tô Ngọc Vân người có thiên tài hội họa mà ai cũng biết còn có tài tổ chức sinh hoạt khác. Gia đình ông luôn biết chăm lo đến bạn bè, nhiều khi họa sỹ còn bảo vợ lo món thuốc phiện cho mọi người hút. Khi ấy Hà Nội có chủ trương tản cư lên Phú Thọ. Mọi người chỉ chờ ông Tô Ngọc Vân thông báo lên đường là bồng bế vợ con đi theo ngay, trong đó có gia đình các ông: Thế Lữ, Tô Hoài, Hoài Thanh, Đỗ Phồn, kiến trúc sư Tạ Mĩ Duật, cả ông Thanh Tịnh và nhiều người khác. Ở đây họ cùng với dân địa phương tổ chức sinh hoạt để phục vụ kháng chiến chống Pháp. Họ tổ chức dạy bình dân học vụ. Tập biểu diễn các tiết mục văn nghệ. Họ vẽ tranh tuyên truyền chống Pháp. Lúc đầu họ là văn nghệ sỹ tự do làm việc tự do để phục vụ kháng chiến. Biết cơ quan văn nghệ Trung ương đóng ở bên Gia Điền ông Tô Ngọc Vân cùng vài văn nghệ sỹ lặn lội sang bên Hạ Hòa để bắt liên lạc với các văn nghệ sỹ của Chính phủ. Từ sau đó họ chính thức được công nhận là người của Nhà nước. Được lĩnh “lương” bằng phát cho một bồ muối mỗi tháng. Vợ chồng ông Thế Lữ, bà Sang Kim thành lập đoàn kịch kháng chiến. Lúc đầu họ còn dựng những vở kịch ngắn. Với kịch bản còn dễ dãi, lời lẽ chưa chau chuốt, họ diễn ở Xuân Áng rồi sang Hạ Hòa diễn ở các xã Vĩnh Chân, Hanh Cù, Vũ Ẻn, Ấm Thượng... Ông Thanh Tịnh từ đây đã sáng tác ra loại hình tấu. Từ tấu đơn, tấu đôi gần giống với hề gậy của sân khấu chèo. Tấu được diễn xen kẽ với vở kịch dài để chờ cho các diễn viên thay đổi phục trang, đó là tiền thân của một đoàn văn công Trung ương sau này. Còn các họa sỹ được họa sỹ Tô Ngọc Vân mở cho xưởng họa để vẽ tranh phục vụ kháng chiến. Từ khi thành người Nhà nước họ còn vẽ mẫu bằng khen, huân huy chương, vẽ tiền cho Chính phủ.

Từ đây ông Tô Ngọc Vân được phân công phụ trách lớp đại học Mỹ thuật kháng chiến mà học sinh sau này có nhiều người nổi tiếng như Lưu Công Nhân, Nguyễn Huy Hoàng, Lê Lam...

Ở Hạ Hòa còn có trụ sở của thông tin tuyên truyền khu 10 mà Tổng giám đốc là giáo sư Vũ Khiêu bây giờ. Ty Thông tin truyền thông Phú Thọ ngày ấy được sơ tán lên xã Ấm Hạ, gần Chu Hưng, có ngôi đình Chu Hưng nổi tiếng từng in dấu chân của ông Cay Xỏn Phôm Vi Hẳn - Tổng Bí thư Đảng nhân dân cách mạng Lào trong lễ ra mắt đội vũ trang Lào đầu tiên được thành lập. Ở đây từng diễn ra cuộc triển lãm mỹ thuật đầu tiên của cuộc kháng chiến chống Pháp của các họa sỹ Việt Nam.

Vì Phú Thọ tập trung nhiều văn nghệ sỹ trí thức của cả nước và của liên khu nên Trung ương điều về đây những trí thức có ảnh hưởng với cả nước để lãnh đạo công tác văn hóa thông tin: ông Trần Ngọc Liu, luật sư làm Trưởng Ty và ông Đặng Văn Đăng (Bút Tre) phụ trách thông tin tuyên truyền. Vì lãnh đạo đều là những trí thức có cặp mắt xanh nên những thanh niên có năng khiếu văn - thơ - nhạc - họa đều được Ty trưng dụng vào đội thanh niên nghệ thuật để vừa học vừa phục vụ kháng chiến. Trong đó có Lưu Công Nhân, nhạc sỹ Cao Khắc Thùy và nhiều tên tuổi khác.

Họa sĩ Bùi Chang Chước cán bộ chuyên leo trèo kẻ vẽ của Ty là người thiết kết mẫu Quốc huy Việt Nam. Về sau cùng đứng tên với họa sỹ Trần Văn Cẩn, đồng tác giả của Quốc huy Việt Nam.

Khi ông Tô Ngọc Vân mở trường mỹ thuật kháng chiến thì họa sỹ Bùi Chang Chước được mời dạy về luật viễn cận của hội họa.

Ty Thông tin tuyên truyền ngày ấy còn có nhạc sỹ Bùi Công Kỳ được biên chế vào bộ phận sáng tác văn nghệ cùng với các ông Văn Bằng, Kính Mời. Lãnh đạo Ty mở một trại sáng tác nhạc cho riêng nhạc sỹ Bùi Công Kỳ làm trại viên. Lãnh đạo Ty ưu tiên cho Bùi Công Kỳ được nghỉ làm chuyên môn, ngày ấy Hạ Hòa có không khí kháng chiến hừng hực giúp cho các nhạc sỹ có cảm hứng để viết thành công bài “Ba Đình nắng”. Kết thúc một tháng của trại sáng tác, lãnh đạo Ty mở lễ tổng kết trại cho nhạc sỹ hát báo cáo kết quả trại. Bài “Ba Đình nắng” sau đó được dựng, hát trên đài và được phổ biến rộng rãi toàn quốc trở thành một ca khúc bất hủ như ngày nay ta biết.

Rồi hòa bình lập lại, các trí thức ở Phú Thọ đua nhau xin về xuôi như ông Trần Ngọc Liu - Trưởng Ty Thông tin chuyển về làm Giám đốc xưởng phim truyện khi mới thành lập. Ông Đặng Nghiêm Vạn về làm Viện trưởng Viện xã hội học. Ông Nguyễn Ngọc Iêng về phụ trách Đoàn xiếc Trung ương, ông Đăng Hữu Phát làm Giám đốc nhà hát múa rối Việt Nam. Một ông về làm Viện trưởng Viện âm nhạc dân gian... Riêng ông Đặng Văn Đăng (Bút Tre) được Trung ương điều về Phú Thọ muộn hơn, không có cớ xin đi nơi khác đành ở lại. Không ai dám “đánh” ông Bút Tre vì ông được Bác Hồ, Trung ương và giới khoa học xã hội cả nước tin tưởng. Tuy thế tấm bằng tú tài toàn phần của ông với cuốn tiểu thuyết “Lục y lang” mà ông là tác giả (do tờ tiểu thuyết thứ 7 in) còn sờ sờ ra đó. Ông cũng bị coi là phần tử trí thức tiểu tư sản, mà tiểu tư sản thì bị coi là người có lập trường tư tưởng bấp bênh nhưng dòng thơ dân gian Bút Tre không những nổi tiếng cả nước mà còn nổi tiếng ra cả nước ngoài.

Rất may ngày nay lãnh đạo tỉnh Phú Thọ đã nhìn ra công lao đóng góp của ông cho địa phương, cả nước đã đầu tư 20 tỷ xây dựng khu tưởng niệm Bút Tre ngay trên quê hương Đồng Lương của ông để đồng bào cả nước có thêm một địa chỉ tham quan du lịch trong tua du lịch Phú Thọ, Yên Bái, Lào Cai.

                                          N.H.N


HỌC TẬP VÀ LÀM THEO TẤM GƯƠNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH

HỘI THẢO VỀ TÁC PHẨM “ĐỜI SỐNG MỚI” CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
Văn nghệ sỹ Phú Thọ với Chủ tịch HỒ CHÍ MINH
HÌNH ẢNH NGƯỜI CỘNG SẢN TRONG TÔI
HỌC BÁC VỀ TINH THẦN TRÁCH NHIỆM
LÀM THEO LỜI BÁC "DĨ CÔNG VI THƯỢNG"
TÂM LÒNG CỦA BÁC HỒ VỚI PHỤ NỮ VIỆT NAM
Tư tưởng Hồ Chí Minh về phong cách nêu gương
Nêu gương
Tiên tri của Bác
Một vài suy nghĩ về quan điểm thế giới quan Hồ Chí Minh
Cán bộ, đảng viên phải gương mẫu rèn luyện, học tập và làm theo tấm gương đạo đức Bác Hồ
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Triển lãm Thư pháp thơ chữ Hán của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Kỷ niệm 123 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2013) Có một nền giáo dục thân dân
Bác Hồ với bảo tồn, tôn tạo phát huy di tích Đền Hùng
HỒI ỨC NHỮNG LẦN ĐƯỢC GẶP BÁC HỒ
CÓ MỘT SỰ THẬT ĐÁNG SUY NGHĨ
HÌNH ẢNH BẬC HIỀN TRIẾT HỒ CHÍ MINH QUA THƠ CHẾ LAN VIÊN
QUÁN TRIỆT NGHỊ QUYẾT TRUNG ƯƠNG IV, ĐẠI HỘI LẦN THỨ XI CỦA ĐẢNG
CHÌA KHÓA MỌI THÀNH CÔNG
KỶ NIỆM 23 NĂM NGÀY THÀNH LẬP HỘI CỰU CHIẾN BINH VIỆT NAM (6/12/1989 - 6/12/2012)
LỜI BÁC ĐẾN HÔM NAY VẪN CHƯA HỀ CŨ
NHỮNG ĐẶC TRƯNG PHẨM CHẤT VỀ GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ CHÍ MINH
NGHỊ QUYẾT CỦA Ý ĐẢNG, LÒNG DÂN
HỌC TẬP NGHỊ QUYẾT TW 4 NHỚ LỜI BÁC DẠY - ĐOÀN HẢI HƯNG
Nét nổi bật của Chủ tịch Hồ Chí Minh là rất coi trọng phẩm chất con người - Bùi công bính
GIỮ LẤY ĐỨC TIN - Lê Phan Nghị
SÁNG THÊM NHỮNG CHI TIẾT VỀ BÁC HỒ QUA CÁI NHÌN CỦA CÁC NHÀ VĂN

TẠP CHÍ VĂN HỌC

Năm 2017
Năm 2014
Năm 2007
Năm 2009
Năm 2013
Năm 2012
Năm 2011
Năm 2010
Năm 2008

QUẢNG CÁO

















THÔNG BÁO

THỂ LỆ CUỘC THI THƠ, NHẠC Chủ đề: “Biển, đảo Việt Nam”

Thông tin liên hệ:
Tạp chí Văn nghệ Đất tổ - 160 Phố Lê Quý Đôn - Phường Gia Cẩm - TP Việt Trì - Tỉnh Phú Thọ
Điện thoại: 0210. 3816945 - 3811984
Email: tapchivannghedatto@gmail.com
Bản quyền thuộc về Tạp chí Văn nghệ Đất tổ
Ghi rõ nguồn khi phát hành lại thông tin từ Website này.