NỘI DUNG CHI TIẾT
Xã hội hóa các hoạt động văn học, nghệ thuật: Thực trạng và vấn đề
4/16/2019

 

 

                                                         PGS. TS. PHAN TRỌNG THƯỞNG

Từ 1986 trở về trước, cũng như các lĩnh vực khác của đời sống kinh tế xã hội, sự nghiệp văn hóa nói chung, văn học, nghệ thuật nói riêng, được vận hành theo cơ chế tập trung, bao cấp. Dù trong hoàn cảnh chiến tranh ác liệt, văn học, nghệ thuật vẫn phát triển, đạt được nhiều thành tựu hết sức to lớn, hoàn thành sứ mệnh vẻ vang của mình trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Nhưng từ 1986 trở đi, khi các quy luật thời chiến dần trở nên hết hiệu lực, đất nước bước vào giai đoạn đổi mới toàn diện, nhất là từ khi cơ chế thị trường vận hành đến nay thì cũng như tất cả các lĩnh vực khác, sự nghiệp văn hóa nói chung, văn học, nghệ thuật nói riêng từng bước chuyển đổi để tìm kiếm mô hình phát triển và phương thức hoạt động mới phù hợp với xu thế vận động của xã hội. Ngay từ đầu những năm chín mươi của thế kỷ XX, chủ trương xã hội hóa đã được chỉ ra trong các văn kiện, nghị quyết của Đảng. Đó là cơ sở để đến năm 1997, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 90/CP được xem là dấu mốc quan trọng của tiến trình xã hội hóa. Như vậy, có thể nói chủ trương xã hội hóa được thai nghén và khai sinh ngay trong lòng của quá trình đổi mới toàn diện đất nước.

Đây là chủ trương lớn, bao trùm nhiều lĩnh vực của đời sống văn hóa xã hội, trong đó có văn học, nghệ thuật. Cũng như bất kỳ chủ trương, chính sách nào, khi mới ban hành cũng gây sự bỡ ngỡ và gặp không ít khó khăn trong quá trình đi vào cuộc sống, nhất là trong hoàn cảnh đất nước vừa bước ra khỏi thời kỳ bao cấp, tâm trạng còn phân vân, nhận thức về xã hội hóa còn chưa thông suốt. Ngay khái niệm “xã hội hóa” cũng gây không ít những ngộ nhận, hiểu lầm. Song chính nhờ sự hào hứng và niềm tin vào sự nghiệp đổi mới mà chủ trương xã hội hóa đã từng bước thâm nhập được vào lĩnh vực vốn mang nặng tính chất sự nghiệp và đặc thù này. Tuy còn bề bộn, ngổn ngang, nhưng tiến trình xã hội hóa đã đi được chặng đường đầu tiên, được xem là “xu thế không thể đảo ngược” là tất yếu nghệ thuật trong cơ chế thị trường.

Sau 21 năm vận hành, dưới tác động của chủ trương xã hội hóa, hoạt động văn hóa, nghệ thuật đã có những thay đổi khá toàn diện: từ phương thức tổ chức hoạt động đến đầu tư, sáng tạo, thẩm định, đánh giá, phát hành và quảng bá sản phẩm. Dù còn nhiều khó khăn, vướng mắc cần được quan tâm giải quyết ở tất cả các khâu, các lĩnh vực, song, không thể phủ nhận được rằng quá trình xã hội hóa đã đạt được những kết quả quan trọng bước đầu như: kích thích tinh thần tự chủ, tiềm năng sáng tạo, huy động được các nguồn lực của toàn xã hội vào việc tạo ra các giá trị văn hóa nghệ thuật đáp ứng nhu cầu tinh thần - thẩm mỹ của nhân dân lao động và yêu cầu phát triển đất nước. So với các thời kỳ trước, có thể xem đây là thời kỳ phát triển mới của văn hóa nghệ thuật với rất nhiều mô hình, phương thức hoạt động đa dạng, gánh nặng Nhà nước được san sẻ, thu hút được mọi nguồn lực xã hội để phát triển...

Tuy nhiên, thực tiễn sôi động, phong phú và không kém phần phức tạp này từ khi ra đời chủ trương đến nay chưa được tổng kết, đánh giá, rút kinh nghiệm một cách kịp thời để tìm kiếm các bài học, các mô hình, xác định nguyên lý cho sự phát triển văn học nghệ thuật theo tinh thần Nghị quyết 23 của Bộ Chính trị cùng các Nghị quyết khác của Đảng và Nhà nước trong bối cảnh đang triển khai thực hiện xã hội hóa. Đó là lý do để Hội đồng Lý luận, phê bình văn học nghệ thuật Trung ương đề xuất chủ đề Hội thảo này.

Khi lấy ý kiến tham khảo về chủ đề Hội thảo, Thường trực Hội đồng nhận được rất nhiều góp ý của các nhà nghiên cứu, quản lý và văn nghệ sĩ. Phần lớn các ý kiến bày tỏ sự hoan nghênh, đồng tình, khích lệ, cho đây là sự lựa chọn rất trúng, phù hợp với đòi hỏi cấp thiết của thực tiễn. Nhưng cũng có ý kiến phân vân rằng, chủ đề Hội thảo nghiêng về góc độ quản lý, tổng kết đánh giá thực tiễn. Trên cơ sở lắng nghe nhiều ý kiến, căn cứ vào chức năng, nhiệm vụ được giao; căn cứ vào đòi hỏi khách quan của thực tiễn văn học, nghệ thuật; căn cứ vào tầm quan trọng của vấn đề xã hội hóa, Thường trực Hội đồng đã chọn chủ đề này, báo cáo Ban Bí thư và Lãnh đạo Ban Tuyên giáo Trung ương để được phép tổ chức Hội thảo. Vì như trên đã nói, đây là chủ trương lớn, bao trùm nhiều lĩnh vực, có tác động sâu sắc, toàn diện tới đời sống văn hóa, nghệ thuật trong một thời gian dài, lại đang trong quá trình vận động “va đập” với thực tiễn, làm nảy sinh nhiều vấn đề bức xúc nên sự lựa chọn này là phù hợp và cần thiết, vừa có ý nghĩa lý luận và thực tiễn, vừa có ý nghĩa thời sự.

Chỉ trong một thời gian ngắn, cho đến trước ngày Hội thảo, Ban tổ chức đã nhận được 70 bản tham luận của các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý, các chuyên gia khoa học, nhà báo và văn nghệ sĩ từ các cơ quan, tỉnh, thành, các lĩnh vực hoạt động văn học, nghệ thuật trong cả nước gửi tới. Điều đó cho thấy chủ đề đã được lựa chọn trúng và đúng, thu hút được sự quan tâm của tất cả các ngành, các giới, từ nghiên cứu đến quản lý lãnh đạo và sáng tạo văn học, nghệ thuật. Qua tiếp xúc bước đầu, chúng tôi thấy hầu hết các tham luận đều được viết với tinh thần nghiêm túc, công phu, thể hiện ý thức trách nhiệm và tâm huyết cao với sự nghiệp văn hóa, nghệ thuật. Chất lượng chuyên môn học thuật của các tham luận nhìn chung là rất tốt, đặc biệt là các tham luận từ các lĩnh vực nghệ thuật đang phát triển nóng, như: Điện ảnh, Sân khấu, Âm nhạc, Mĩ thuật, Kiến trúc... Từ các tham luận này có thể dễ dàng nhận thấy chủ trương xã hội hóa tác động đến mỗi lĩnh vực một cách khác nhau, với những cách thức và mức độ khác nhau. Nếu như ở lĩnh vực văn học, chủ trương xã hội hóa dường như chỉ tác động thông qua cơ chế thị trường và chủ yếu ở khâu xuất bản, phát hành và quảng bá tác phẩm, thì ở các lĩnh vực nghệ thuật khác, nó lại tác động mạnh và trực tiếp lên toàn bộ các khâu của quá trình tổ chức, sáng tạo. Do vậy, sự quan tâm của từng lĩnh vực hoạt động văn hóa, nghệ thuật đến chủ trương này cũng không giống nhau.

Đây không phải là hội nghị tổng kết mang tính chất hành chính, quản lý đơn thuần mà là một Hội thảo khoa học được xác định bởi phương pháp tiếp cận và thao tác nghiên cứu hướng dẫn các mục tiêu khoa học.

Một là, trên cơ sở khảo sát, nắm bắt thực tiễn văn học, nghệ thuật từ khi vận hành chủ trương xã hội hóa đến nay, tiến hành nghiên cứu, phân tích, đánh giá, lý giải thực trạng, chỉ ra các nguyên nhân, từ đó khẳng định mặt tích cực và tiêu cực, những điểm phù hợp và chưa phù hợp của chủ trương xã hội hóa các hoạt động văn hóa, nghệ thuật.

Hai là, dựa trên các kết quả khảo sát, nghiên cứu, đánh giá thực tiễn, đúc rút kinh nghiệm lý luận; chỉ ra các mô hình phù hợp cần xây dựng và phát triển; nêu lên các bất cập, tồn tại, những vấn đề mới nảy sinh từ thực tiễn; đề xuất các kiến nghị, giải pháp tiếp tục hoàn thiện, thể chế hóa việc thực hiện chủ trương; dự báo xu thế vận động và phát triển của văn học, nghệ thuật dưới tác động của chủ trương này.

Ba là, từ kết quả của Hội thảo, xây dựng luận cứ khoa học và thực tiễn nhằm tư vấn giúp Đảng và Nhà nước có những quyết sách kịp thời để giải quyết tốt những vấn đề nảy sinh từ thực tiễn văn học, nghệ thuật.

Để đạt được các mục tiêu của Hội thảo, trên cơ sở tiếp cận bước đầu nội dung các tham luận, chúng tôi xin hệ thống lại một số vấn đề để Hội thảo tập trung trao đổi, thảo luận:

Về khái niệm “xã hội hóa”, trước tình trạng còn tồn tại nhiều cách hiểu, cách nhận thức khác nhau, để có cơ sở nhìn nhận khoa học, có tiếng nói chung, thống nhất, nhiều tác giả đã tham chiếu khái niệm “xã hội hóa” từ các lĩnh vực khác như Triết học, Xã hội học, Chính trị - kinh tế học, Nhân chủng học... để làm rõ thêm khái niệm “xã hội hóa” mà chúng ta sử dụng. Đó là thao tác khoa học cần thiết. Tuy nhiên, để tránh sa đà vào việc duy danh định nghĩa, Hội thảo thống nhất sử dụng khái niệm “xã hội hóa” mà nội hàm của nó đã được giải thích khá rõ trong các văn kiện, nghị quyết của Đảng và Chính phủ về chủ trương xã hội hóa, nhất là Nghị quyết số 90 của Chính phủ. Đối tượng của Hội thảo được xác định là việc thực hiện chủ trương xã hội hóa, còn giới hạn phạm vi là lĩnh vực văn học, nghệ thuật để không lẫn với các lĩnh vực khác như văn hóa, thể thao, du lịch, y tế, giáo dục đào tạo... vốn cũng là đối tượng áp dụng chủ trương này.

Về nội dung, phần lớn các bản tham luận đều khẳng định tính đúng đắn, phù hợp với xu thế tất yếu của chủ trương xã hội hóa. Nhưng quá trình đi vào cuộc sống còn nhiều vướng mắc và nảy sinh không ít vấn đề:

Trước hết, nhiều bản tham luận chỉ ra, về nhận thức, còn tồn tại nhiều cách hiểu, mỗi nơi, mỗi lúc, mỗi hoàn cảnh, mỗi lĩnh vực một khác. Sau 21 năm thực hiện, cho đến nay, tình hình vẫn không khả quan hơn. Từ cách hiểu khác nhau dẫn đến những cách làm khác nhau. Do đó, cách nhìn nhận, đánh giá cũng còn nhiều khác biệt. Nếu như về mặt khoa học, sự khác biệt là bình thường, thậm chí là cần thiết thì về chủ trương, chính sách không nên có nhận thức khác biệt vì như thế sẽ dẫn đến sự thiếu thống nhất, nảy sinh nhiều hệ lụy cần phải giải quyết, đặc biệt là khó đánh giá.

Thứ hai, về thực trạng, bên cạnh những kết quả bước đầu đã được tóm lược ở trên, rất nhiều bản tham luận cho rằng, mặc dù xã hội hóa đã đi được một chặng đường dài nhưng đến nay có thể nói là vẫn chưa đi hết lộ trình của nó và vẫn chưa đến đích. Quá trình triển khai thực hiện còn cho thấy nhiều lúng túng, bất cập, thiếu thống nhất, thể hiện ở chỗ: Nhận thức mỗi nơi mỗi khác; Cách làm, phương thức hoạt động còn mang tính tùy tiện; Hệ thống thiết chế quản lý thiếu đồng bộ, cụ thể và chưa phù hợp; Tiêu chí đánh giá, thẩm định nghệ thuật chưa có, chưa đáp ứng yêu cầu của thực tiễn; Vai trò của Nhà nước và tư nhân chưa được xác định rõ ràng; Thiếu sự định hướng của Nhà nước; Tình trạng nghiệp dư hóa văn học, nghệ thuật đang trở thành hiện tượng đáng báo động...

Hệ quả là quá trình xã hội hóa chưa xác định được mô hình hợp lý để nhân rộng, phát triển. Không ít trường hợp bị đồng nhất với tư nhân hóa đơn thuần. Nhiều đơn vị xã hội hóa hoạt động được một thời gian rồi rơi vào bế tắc. Các hiện tượng tiêu cực như: thương mại hóa, nghiệp dư hóa... xuất hiện ngày càng phổ biến. Các giá trị nghệ thuật truyền thống như Tuồng, Chèo, Cải lương và nhạc cổ truyền không có cơ hội để được đầu tư thích đáng, dẫn đên nguy cơ mai một. Tình trạng thiếu vắng các tác phẩm nghệ thuật có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao vẫn đang hiện hữu. Trước thực trạng đó, đã có ý kiến đánh giá kết quả xã hội hóa “năm ăn, năm thua”, thậm chí có người quả quyết tỉ lệ thua còn lớn hơn... Vậy đâu là chân lý? Câu hỏi đặt ra trước Hội thảo của chúng ta đang cần trả lời.

Thứ ba, về nguyên nhân, được các tham luận phân tích và chỉ ra rất nhiều, nhưng tựu trung có các nguyên nhân chủ yếu sau đây: ít nhiều vẫn còn tâm lý dựa dẫm, ỷ lại, trông chờ vào sự đầu tư của Nhà nước; Chủ trương chưa được thể chế hóa cụ thể, rõ ràng, chưa có chiến lược lâu dài và bước đi cụ thể; Dường như Nhà nước có xu hướng thả nổi, để mặc tư nhân tự lo, tự xoay xở, tự tung tự tác; Thực tiễn xã hội hóa phong phú, phức tạp nhưng chậm được tổng kết, đúc kết, đánh giá để rút kinh nghiệm và điều chỉnh; Chưa đầu tư nghiên cứu thích đáng về mặt lý luận, chưa tạo ra được các mô hình tiêu biểu để nhân rộng; Chưa coi trọng việc tổ chức khảo sát, trao đổi, tham khảo kinh nghiệm nước ngoài, nhất là ở các nước có thành tựu về xã hội hóa trên lĩnh vực này...

Thứ tư, về giải pháp, trên cơ sở đánh giá thực trạng, phân tích nguyên nhân, các bản tham luận đều đưa ra rất nhiều các kiến nghị, giải pháp nhằm hoàn thiện thể chế, thực hiện có kết quả chủ trương này. Có thể tổng hợp thành 3 nhóm giải pháp chính: Nhóm giải pháp tăng cường nhận thức lý luận nhằm tạo sự thống nhất về tư tưởng và hành động; Nhóm giải pháp về cơ chế chính sách, trong đó chú trọng khâu thể chế hóa, làm rõ vai trò của từng chủ thể, khuyến khích đầu tư; Nhóm giải pháp về hoạt động thực tiễn (xây dựng mô hình, tổ chức nghiên cứu, tổng kết, đánh giá, tham khảo kinh nghiệm...).

Trên đây là sự tổng hợp vấn đề từ các tham luận. Để Hội thảo đạt được các mục tiêu học thuật đề ra, cần bám sát nội dung trao đổi, thảo luận. Các nhận xét, nhận định và đề xuất vừa nêu có thể mới chỉ là bước đầu và từ góc độ cá nhân. Chúng tôi hi vọng trong và sau Hội thảo này, các vấn đề sẽ được kiểm chứng, tranh luận, trao đổi để đi đến thống nhất. Trong khuôn khổ một cuộc Hội thảo về một vấn đề lớn, phức tạp, lại đang trong quá trình vận động và phát triển như thế này thì đòi hỏi một sự thống nhất là điều khó có thể đạt được. Do vậy, về mặt khoa học, Ban tổ chức Hội thảo cũng không dám kỳ vọng. Nhưng tranh luận với động cơ trung thực và ý thức phản biện khoa học sẽ là cơ sở để phát hiện và nhận thức chân lý.

Với tinh thần dân chủ, trí tuệ tập thể trách nhiệm cao trước Đảng, Nhà nước và sự nghiệp văn hóa, nghệ thuật, Hội thảo của chúng ta chắc chắn sẽ đạt được kết quả tốt đẹp, mang đến câu trả lời xác đáng cho những vấn đề đặt ra.

                         P.T.T


HỌC TẬP VÀ LÀM THEO TẤM GƯƠNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH

50 năm thực hiện Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh: Nghĩ về 5 lời thề
Bí thư Đoàn năng động
Tuổi trẻ huyện Lâm Thao học tập và làm theo lời Bác
HỘI THẢO VỀ TÁC PHẨM “ĐỜI SỐNG MỚI” CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
Văn nghệ sỹ Phú Thọ với Chủ tịch HỒ CHÍ MINH
HÌNH ẢNH NGƯỜI CỘNG SẢN TRONG TÔI
HỌC BÁC VỀ TINH THẦN TRÁCH NHIỆM
LÀM THEO LỜI BÁC "DĨ CÔNG VI THƯỢNG"
TÂM LÒNG CỦA BÁC HỒ VỚI PHỤ NỮ VIỆT NAM
Tư tưởng Hồ Chí Minh về phong cách nêu gương
Nêu gương
Tiên tri của Bác
Một vài suy nghĩ về quan điểm thế giới quan Hồ Chí Minh
Cán bộ, đảng viên phải gương mẫu rèn luyện, học tập và làm theo tấm gương đạo đức Bác Hồ
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Triển lãm Thư pháp thơ chữ Hán của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Kỷ niệm 123 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2013) Có một nền giáo dục thân dân
Bác Hồ với bảo tồn, tôn tạo phát huy di tích Đền Hùng
HỒI ỨC NHỮNG LẦN ĐƯỢC GẶP BÁC HỒ
CÓ MỘT SỰ THẬT ĐÁNG SUY NGHĨ
HÌNH ẢNH BẬC HIỀN TRIẾT HỒ CHÍ MINH QUA THƠ CHẾ LAN VIÊN
QUÁN TRIỆT NGHỊ QUYẾT TRUNG ƯƠNG IV, ĐẠI HỘI LẦN THỨ XI CỦA ĐẢNG
CHÌA KHÓA MỌI THÀNH CÔNG
KỶ NIỆM 23 NĂM NGÀY THÀNH LẬP HỘI CỰU CHIẾN BINH VIỆT NAM (6/12/1989 - 6/12/2012)
LỜI BÁC ĐẾN HÔM NAY VẪN CHƯA HỀ CŨ
NHỮNG ĐẶC TRƯNG PHẨM CHẤT VỀ GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ CHÍ MINH
NGHỊ QUYẾT CỦA Ý ĐẢNG, LÒNG DÂN
HỌC TẬP NGHỊ QUYẾT TW 4 NHỚ LỜI BÁC DẠY - ĐOÀN HẢI HƯNG
Nét nổi bật của Chủ tịch Hồ Chí Minh là rất coi trọng phẩm chất con người - Bùi công bính
GIỮ LẤY ĐỨC TIN - Lê Phan Nghị
SÁNG THÊM NHỮNG CHI TIẾT VỀ BÁC HỒ QUA CÁI NHÌN CỦA CÁC NHÀ VĂN

TẠP CHÍ VĂN HỌC

Năm 2017
Năm 2014
Năm 2007
Năm 2009
Năm 2013
Năm 2012
Năm 2011
Năm 2010
Năm 2008

QUẢNG CÁO

















THÔNG BÁO

THỂ LỆ CUỘC THI THƠ, NHẠC Chủ đề: “Biển, đảo Việt Nam”

Thông tin liên hệ:
Tạp chí Văn nghệ Đất tổ - 160 Phố Lê Quý Đôn - Phường Gia Cẩm - TP Việt Trì - Tỉnh Phú Thọ
Điện thoại: 0210. 3816945 - 3811984
Email: tapchivannghedatto@gmail.com
Bản quyền thuộc về Tạp chí Văn nghệ Đất tổ
Ghi rõ nguồn khi phát hành lại thông tin từ Website này.