NỘI DUNG CHI TIẾT
Thêm cách hiểu chữ “dữ” trong bài thơ “Tây Tiến” của Quang Dũng
8/12/2019

 

                                                                                     Hồ Thị Bích Thủy

Đọc hiểu văn bản văn học luôn đem đến thách thức cho người đọc trong việc sử dụng từ ngữ để giải mã nội dung, ý nghĩa, thông điệp nghệ thuật từ tác phẩm. Từ “dữ” trong bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng lâu nay vẫn có nhiều người đọc hiểu theo một lối - tính từ, nên việc khám phá ý nghĩa của từ, tính thẩm mỹ của câu thơ, hình tượng thơ không được trọn vẹn, triệt để. Đề xuất một hướng lí giải từ góc nhìn - từ Hán Việt sẽ góp phần làm gia tăng ý nghĩa thẩm mỹ cho hình tượng người lính.

 

* Từ “dữ” với tư cách là tính từ

Nhớ về những người đồng đội cũ, những con người thời đại, Quang Dũng ngợi ca bằng những câu thơ giàu xúc cảm: “Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc/ Quân xanh màu lá dữ oai hùm/ Mắt trừng gửi mộng qua biên giới/ Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm”.

Trong đó, từ “dữ” được người đọc xác định là tính từ. Vì vậy, nghĩa của cụm từ “dữ oai hùm” được hiểu là: “những người lính, qua cái nhìn của Quang Dũng vẫn toát lên vẻ oai phong, dữ dằn của những con hổ nơi rừng thiêng...dữ dằn bề ngoài” [6, 89] như sách giáo viên đã đề xuất. Cũng xác định từ “dữ” là tính từ, nên trong Luyện siêu kĩ năng chuyên đề nghị luận văn học cũng viết: “Sốt rét còn làm cho ngoại hình của họ trở nên dữ dội, cũng hòa hợp với thiên nhiên Tây Bắc hùng vĩ mà hiểm trở” [4, 108]. Thậm chí, tài liệu Hướng dẫn thực hiện chương trình, sách giáo khoa lớp 12 cũng cho rằng: Dữ oai hùm là khí phách, tinh thần của đoàn quân ấy... Mang oai linh của chúa sơn lâm rừng thẳm, đoàn quân Tây Tiến có sức mạnh bên trong khiến quân thù phải khiếp sợ. Thấp thoáng ở đây là khẩu khí của “Nhớ rừng” với âm hưởng sơn dã. Thủ pháp đối lập được sử dụng trong việc khắc họa sự tương phản giữa ngoại hình ốm yếu và nội tâm mãnh liệt dữ dội, ngang tàng [7, 117].

Việc hiểu nghĩa của từ “dữ” là tính từ còn phổ biến hơn khi chúng tôi khảo sát nhận thức của học sinh. Nguyên nhân xuất phát từ việc xác định từ loại. Hơn nữa, hình ảnh của hùm/hổ/cọp thường đem đến hình dung về loại động vật hung dữ/dữ tợn/dữ dằn luôn dình dập đe dọa con người (trong bài thơ, Quang Dũng cũng đã gợi tả ý trên trong câu thơ Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người). Mặt khác, việc thiếu thông tin về âm Hán Việt của từ “dữ” càng làm cho người học thiếu căn cứ xác lập ý nghĩa của từ/cụm từ và câu thơ [16].

Đọc “Tây Tiến”, nhìn từ thiên nhiên và cuộc sống người lính chúng ta nhận ra được nhiều nét dữ dội. Đó là sự dữ dội của thiên nhiên, của chiến trận luôn đe dọa ở mức độ cao đối với sự sống của con người. “Tây Tiến” viết về vùng đất, thiên nhiên miền Tây Bắc của Tổ quốc: “ở một vùng rộng lớn gồm các tỉnh Sơn La, Lai Châu, Hòa Bình, miền Tây Thanh Hóa và cả bên kia biên giới Việt - Lào, có nhiệm vụ vừa đánh tiêu hao lực lượng địch vừa tuyên truyền vận động nhân dân kháng chiến” [8, 68]. Miền đất của những địa danh chỉ nghe thôi mà đã thấy xa xôi, cách trở: Sài Khao, Mường Lát, Pha Luông, Mường Hịch, Mai Châu, Châu Mộc, Sầm Nứa. Miền đất của những dốc cao, vực sâu, rừng thẳm thấy thôi mà đã tim đập chân run. Nên trong kí ức, nỗi nhớ của Quang Dũng, thiên nhiên Tây Tiến hiện ra với nhiều nét dữ dội:

Đó là, mưa rừng, sương núi, khí hậu khắc nghiệt, là dốc đèo gập ghềnh, cao vút, dựng đứng: “Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi/  Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm/ Heo hút cồn mây súng ngửi trời/ Ngàn thước lên cao ngàn thước xuống/ Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi”.

Đó còn là thác ghềnh gầm thét, là hổ báo dữ tợn luôn dình dập, đe dọa con người: “Chiều chiều oai linh thác gầm thét/ Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người”.

Tây Tiến viết về cuộc kháng chiến chống Pháp khi dân tộc vừa giành độc lập. Đất nước đang trải qua bao khó khăn thử thách từ nạn đói, giặc đói đến giặc dốt, sự thiếu thốn về mọi mặt. Hiện thực này được nhà thơ gợi tả chân thực sự thật chiến hào:

Đó là sự mệt mỏi, vất vả: “Anh bạn dãi dầu không bước nữa/ Gục lên súng mũ bỏ quên đời!”.

Đó là sự ốm yếu, xanh xao: “Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc/ Quân xanh màu lá dữ oai hùm”.

Đó là sự hy sinh, mất mát: “Rải rác biên cương mồ viễn xứ/ Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh/ Áo bào thay chiếu anh về đất/ Sông Mã gầm lên khúc độc hành”.

* Từ “dữ” với tư cách là quan hệ từ/giới từ

Nếu chỉ xét từ “dữ” với tư cách là tính từ thì việc đặt ra cách giải thích, cách cắt nghĩa về phẩm chất người lính thật khó để hình dung: người lính lại có nét dữ tợn của loài hổ/ hùm/ cọp được. Hoặc chỉ quan tâm đến nét nghĩa oai hùm thì từ dữ sẽ không có giá trị nghĩa, trở nên vô nghĩa! Từ giả thuyết này, chúng tôi quan tâm đến từ “dữ” ở phương diện khác: được sử dụng là yếu tố từ Hán - Việt.

Là từ Hán Việt, nên về từ loại, từ “dữ” thuộc quan hệ từ/ giới từ/ kết từ chứ không còn là tính từ [2,3,17]. Trở lại với tiểu dẫn của bài thơ Tây Tiến, thì người lính Tây Tiến vốn “phần lớn là thanh niên Hà Nội thuộc nhiều tầng lớp khác nhau, lần đầu đến với miền Tây, một vùng núi hiểm trở hoang sơ, khí hậu khắc nghiệt, điều kiện sinh hoạt rất thiếu thốn. Hầu hết lính Tây Tiến đều bị sốt rét và không ít người đã hi sinh vì ốm đau, bệnh tật nhưng họ vẫn hết sức lạc quan, thể hiện vẻ đẹp hào hùng và hào hoa của tuổi trẻ” [8, 68]. Chính tinh thần này mà nỗi nhớ của Quang Dũng đã kết đọng thành những nét vẽ tuyệt đẹp về hình tượng của con người mang tầm vóc thời đại - thời đại Hồ Chí Minh với lý tưởng “Không có gì quí hơn độc lập tự do”: “Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc/ Quân xanh màu lá dữ oai hùm/ Mắt trừng gửi mộng qua biên giới/ Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm”.

Cảm hứng lãng mạn và tinh thần bi tráng quyện hòa làm hình tượng người lính được gợi tả hòa hợp giữa ngoại hình và phẩm chất, giữa cuộc sống khó khăn thiếu thốn và đời sống tâm hồn phong phú. Tinh thần, phẩm chất là sức mạnh, là điểm tựa để những chàng trai trẻ tuổi lạc quan, tin tưởng chiến đấu, chiến thắng kẻ thù. Chữ “dữ” trong ý thơ Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc/ Quân xanh màu lá dữ oai hùm, vì thế mà nên hiểu, người lính Tây Tiến, tuy bề ngoài ốm yếu, xanh xao nhưng vẫn mang/ giữ song hành khí khái hào hùng, khí phách oai nghiêm, uy quyền mạnh mẽ luôn chủ động tấn công kẻ thù và làm chủ hoàn cảnh. Hơn nữa, xét sự vận động của vẻ đẹp hình tượng người lính Tây Tiến trong nỗi nhớ của nhà thơ: đoạn thơ đầu là hình tượng người lính với những chặng đường hành quân gian lao, vất vả; đoạn thơ thứ hai là người lính trong tình quân dân gắn bó; đoạn ba là vẻ đẹp người lính trong những trận đánh lớn! Chữ “dữ”, vì thế, không thể là tính chất dữ dằn, dữ tợn toát lên cái oai hùm của đoàn quân mà là biểu thị quan hệ liên hợp, tạo ra mối quan hệ song hành giữa hai vế theo ý nghĩa tăng tiến. Cái “dữ oai hùm” của người lính phải đặt trong mỹ cảm từ truyền thống đến hiện đại mà văn học đã tạc thành biểu tượng về vẻ đẹp con người Việt Nam ra trận từ Thánh Gióng, từ người anh hùng cứu quốc mang hào khí Đông A, người nghĩa sĩ nông dân hiên ngang đến người lính, người kháng chiến, anh bộ đội Cụ Hồ. “Trung với Đảng, hiếu với dân nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng!”.

                                            H.T.B.T

Tài liệu tham khảo:

1. Lê Huy Bắc (chủ biên, 2008), Trọng tâm kiến thức Ngữ văn 12, tập 1, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, HN.

2.  Lê Biên (1999), Từ loại tiếng Việt hiện đại, Nxb Giáo dục, HN.

3. Phan Văn Các (1999), Từ thường dùng trong Hán văn cổ, Nxb Khoa học xã hội, HN.

4. Nguyền Thị Thu Hiền (2016), Luyện siêu kĩ nâng chuyên đề Nghị luận văn học, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, HN.

5. Bùi Thanh Hùng (2014), Kĩ năng đọc hiểu văn, Nxb Đại học Sư phạm, HN.

6. Phan Trọng Luận (Tổng chủ biên, 2008), Ngữ văn 12 Sách giáo viên, Tập một, Nxb Giáo dục, HN.

7. Phan Trọng Luận, Trần Đình Sử (2008), Hướng dẫn thực hiện chương trình, sách giáo khoa lớp 12 môn Ngữ văn, Nxb Giáo dục, HN.

8. Ngữ văn 12 (2008), Tập một, Nxb Giáo dục, HN.

9. Hoàng Phê (Chủ biên, 1997), Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng.

10. Trần Đình Sử (2005), Tuyển tập, tập 1, Nxb Giáo dục, HN.

11. Trần Đình Sừ (2005), Tuyển tập, tập 2, Nxb Giáo dục, HN.

12. Trường Dự bị Đại học Dân tộc Trung ương (2018), Tài liệu môn học Ngữ văn.

13. Bình Ngô đại cáo, http://www.thivien.net.

14. Từ điển Hán Nôm, http://hvdic.thivien.net.

15. Viện ngôn ngữ học (1991), Từ điển yểu tố Hán Việt thông dụng, NXB Khoa học Xã hội, HN.

16. Phiếu điều tra.

 


HỌC TẬP VÀ LÀM THEO TẤM GƯƠNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH

Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong công tác bồi dưỡng đạo đức nhà giáo hiện nay
Đảng bộ và nhân dân các dân tộc tỉnh Phú Thọ làm theo lời Bác!
Nghệ sĩ nhiếp ảnh Phan Đinh: Gia tài lớn nhất đời tôi là những tấm ảnh Bác Hồ
Tạp chí Văn nghệ Đất Tổ với cuộc vận động học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh
Trường Tiểu học thị trấn Thanh Ba học tập và làm theo gương Bác
50 năm thực hiện Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh: Nghĩ về 5 lời thề
Bí thư Đoàn năng động
Tuổi trẻ huyện Lâm Thao học tập và làm theo lời Bác
HỘI THẢO VỀ TÁC PHẨM “ĐỜI SỐNG MỚI” CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
Văn nghệ sỹ Phú Thọ với Chủ tịch HỒ CHÍ MINH
HÌNH ẢNH NGƯỜI CỘNG SẢN TRONG TÔI
HỌC BÁC VỀ TINH THẦN TRÁCH NHIỆM
LÀM THEO LỜI BÁC "DĨ CÔNG VI THƯỢNG"
TÂM LÒNG CỦA BÁC HỒ VỚI PHỤ NỮ VIỆT NAM
Tư tưởng Hồ Chí Minh về phong cách nêu gương
Nêu gương
Tiên tri của Bác
Một vài suy nghĩ về quan điểm thế giới quan Hồ Chí Minh
Cán bộ, đảng viên phải gương mẫu rèn luyện, học tập và làm theo tấm gương đạo đức Bác Hồ
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Triển lãm Thư pháp thơ chữ Hán của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Kỷ niệm 123 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2013) Có một nền giáo dục thân dân
Bác Hồ với bảo tồn, tôn tạo phát huy di tích Đền Hùng
HỒI ỨC NHỮNG LẦN ĐƯỢC GẶP BÁC HỒ
CÓ MỘT SỰ THẬT ĐÁNG SUY NGHĨ
HÌNH ẢNH BẬC HIỀN TRIẾT HỒ CHÍ MINH QUA THƠ CHẾ LAN VIÊN
QUÁN TRIỆT NGHỊ QUYẾT TRUNG ƯƠNG IV, ĐẠI HỘI LẦN THỨ XI CỦA ĐẢNG
CHÌA KHÓA MỌI THÀNH CÔNG
KỶ NIỆM 23 NĂM NGÀY THÀNH LẬP HỘI CỰU CHIẾN BINH VIỆT NAM (6/12/1989 - 6/12/2012)
LỜI BÁC ĐẾN HÔM NAY VẪN CHƯA HỀ CŨ
NHỮNG ĐẶC TRƯNG PHẨM CHẤT VỀ GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ CHÍ MINH
NGHỊ QUYẾT CỦA Ý ĐẢNG, LÒNG DÂN
HỌC TẬP NGHỊ QUYẾT TW 4 NHỚ LỜI BÁC DẠY - ĐOÀN HẢI HƯNG
Nét nổi bật của Chủ tịch Hồ Chí Minh là rất coi trọng phẩm chất con người - Bùi công bính
GIỮ LẤY ĐỨC TIN - Lê Phan Nghị
SÁNG THÊM NHỮNG CHI TIẾT VỀ BÁC HỒ QUA CÁI NHÌN CỦA CÁC NHÀ VĂN

TẠP CHÍ VĂN HỌC

Năm 2017
Năm 2014
Năm 2007
Năm 2009
Năm 2013
Năm 2012
Năm 2011
Năm 2010
Năm 2008

QUẢNG CÁO

















THÔNG BÁO

THỂ LỆ CUỘC THI THƠ, NHẠC Chủ đề: “Biển, đảo Việt Nam”

Thông tin liên hệ:
Tạp chí Văn nghệ Đất tổ - 160 Phố Lê Quý Đôn - Phường Gia Cẩm - TP Việt Trì - Tỉnh Phú Thọ
Điện thoại: 0210. 3816945 - 3811984
Email: tapchivannghedatto@gmail.com
Bản quyền thuộc về Tạp chí Văn nghệ Đất tổ
Ghi rõ nguồn khi phát hành lại thông tin từ Website này.