NỘI DUNG CHI TIẾT
Trạng nguyên Vũ Duệ (1468 - 1522)
9/8/2021

 

                                                                               Phạm Bá Khiêm

 

 

Vũ Duệ là người Phú Thọ đầu tiên đỗ Trạng nguyên và là Trạng nguyên duy nhất dưới chế độ thi cử thời phong kiến trên địa bàn tỉnh Phú Thọ.

Vũ Duệ là người làng Trình Xá, huyện Sơn Vi, trấn Sơn Tây (nay thuộc làng Trình Xá, xã Vĩnh Lại, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ). Tục danh làng Trình Xá là làng Trịnh, vì vậy Trạng nguyên Vũ Duệ thường được gọi là Trạng Trịnh.

Ông sinh năm 1468. Mất năm 1522.

Thuở nhỏ ông có tên là Vũ Nghĩa Chi, học giỏi như thần đồng. Đi thi hương một lần đã đỗ ngay. Thi Hội được hợp cách. Khi dự thi Đình, Vua Lê Thánh Tông ngồi dự bình và nói với các cận thần: “Ngày sau nước nhà có biến cố hẳn người này đương nổi”; rồi ban cho ông tên mới là Vũ Duệ (Duệ có nghĩa là sâu sắc, sáng suốt).

Theo Kho tàng truyện kể về các ông trạng Việt Nam của Vũ Ngọc Khánh thì do nhà nghèo, cha mẹ không đủ tiền cho Vũ Nghĩa Chi ăn học. Hàng ngày, cậu phải trông em và nấu ăn để cha mẹ đi làm đồng. Gần nhà, có một ông thầy đồ mở lớp học. Sáng nào, Nghĩa Chi cũng cõng em, đứng ngoài hiên, học lỏm. Một hôm, thầy đồ nảy ý định đuổi khéo cậu học trò này. Ông ra câu hỏi hóc búa với ý định nếu cậu ta không giải được tất sẽ hổ thẹn rồi tự bỏ đi, còn cậu đáp đúng, ông sẽ tìm cách giúp đỡ về đường học vấn. Trước hết, thầy đồ lần lượt gọi các học trò trong lớp nhưng hơn nửa không đáp được. Bấy giờ, ông mới nhìn về phía cậu bé đứng ngoài hiên, hỏi liệu có thể trả lời không. Câu trả lời mạch lạc của cậu bé nhà nghèo khiến thầy đồ tán thưởng. Từ đó, Vũ Nghĩa Chi trở thành học trò chính thức của thầy đồ. Nghĩa Chi rất thông minh, chỉ cần đọc sách một lần đã nhớ.

Năm Nghĩa Chi còn nhỏ tuổi, cha mẹ đi cày vắng nhà, cậu chơi với bọn trẻ con trong xóm, nặn đất làm con voi, bắt hai con bướm làm hai tai, cắm con đỉa làm vòi, lấy bốn con cua làm chân, thành ra voi đất mà vẫy được tai, vòi co lên quắp xuống và chân đi được, ai trông thấy cũng cho là tinh quái.

Một lần, có người đến đòi nợ hỏi: “Bố mày đâu”? Nghĩa Chi đáp: “Bố tôi đi chém cây sống, trồng cây chết”. “Mẹ mày đâu?”. “Mẹ tôi đi bán gió, mua que”. Người đòi nợ lấy làm lạ, không biết cha mẹ nó làm gì mà nó nói thế, hỏi căn vặn nó mãi thì nó cười mà không đáp. Chủ nợ sinh tò mò, mới dỗ dành bảo nó: “Mày cứ nói thật, ta sẽ tha nợ cho bố mẹ mày, không đòi nữa”. Cậu đi ra bờ giếng cầm về một cục đất dẻo, bảo chủ nợ in tay vào làm tin, người kia cũng in tay vào xem sao. Khi ấy Chi mới nói: “Cha tôi đi nhổ mạ, cấy lúa, còn mẹ tôi đi bán quạt, mua nan”. Người kia lấy làm kỳ dị. Hôm khác lại đến đòi nợ. Chi bèn đưa hòn đất có vết tay in mà nói: “Tay ông đã điểm chỉ vào đây rồi còn đòi gì nữa”? Người kia đứng ngẩn mặt ra, không biết nói làm sao, bèn khuyên cha mẹ cho Nghĩa Chi đi học và giúp đỡ món nợ ấy để thêm tiền mua bút sách.

Khoa Canh Tuất, niên hiệu Hồng Đức thứ 21 (1490) dưới thời vua Lê Thánh Tông, ông thi đỗ Trạng nguyên lúc 22 tuổi, cùng khoa với Ngô Hoán (đỗ Bảng Nhãn) và Lưu Thư Ngạn (đỗ Thám Hoa).

Sách “Tiết nghĩa Trạng nguyên Vũ công hành trạng ký lược” ghi: “Vũ Duệ làm quan trải 6 đời Vua: Thánh Tông, Hiến Tông, Túc Tông, Uy Mục, Tương Dực và Chiêu Tông”; giữ các chức Thượng Thư bộ Lại, Đông các đại học sĩ; Nhập thị kính điện Thiếu bảo tước Trình Khê hầu.

 Đời vua Lê Hiến Tông, ông giữ chức Tản trị thừa tuyên sử ty, Tham chính xứ Hải Dương.

Năm 1520 đời vua Lê Chiêu Tông, ông giữ chức Lại bộ Thượng thư kiêm Đông các Đại học sĩ nhập thị Kinh diên, hàm Thiếu bảo, tước Trình Khê hầu, và được ban phong là Trinh ý công thần.

Tháng 4 năm 1521, ông nhận lệnh soạn bi ký khoa thi năm Giáp Tuất, Hồng Thuận thứ 6 (1514).

Tháng 8 năm Quang Thiệu thứ 7 (1522), Mạc Đăng Dung lập hoàng đệ Lê Xuân lên làm vua, hiệu là Lê Cung Hoàng. Vua Lê Chiêu Tông phát hịch Cần Vương rồi chạy về Thanh Hóa. Theo Khâm định Việt sử thông giám cương mục, thì tháng 10 năm đó, Vũ Duệ cùng với Lại bộ thượng thư Ngô Hoán và môn đồ là Nguyễn Mẫn Đốc thống suất hương binh đi theo vua Lê Chiêu Tông, nhưng đến Thanh Hóa thì đứt liên lạc, vua tôi không tìm thấy nhau. Sau đó, họ hướng về lăng miếu Thái Tổ nhà Hậu Lê ở Lam Sơn (Thanh Hóa) bái vọng, rồi đập đầu vào đá tự vẫn để tỏ rõ bậc tôi trung.

Sau khi nhà Lê Trung Hưng dẹp xong nhà Mạc (năm Bính Ngọ - 1666), triều đình bàn luận công lao, xếp Trạng nguyên Vũ Duệ đứng đầu trong số 13 người công thần tử tiết; cho chuyển di cốt ông từ Thanh Hóa về quê mai táng.

Nhà Lê cho lập đền thờ ông ở xã Trình Xá, huyện Sơn Vi (nay là xã Vĩnh Lại, huyện Lâm Thao). Đền thờ Trạng nguyên Vũ Duệ đầu tiên làm ngay cạnh mộ của ông phía trong đê bên dòng sông Hồng. Ở cổng đền có ghi 3 chữ “Tiết nghĩa từ”, ở trong đền có tấm biển gỗ khắc 4 chữ “Vương thất huân lao”, đều do Vua ban. Đồng thời, ông cũng được sắc phong là “Thượng đẳng phúc thần”. Được dân làng Trình Xá tôn làm Thần Thành hoàng làng. Hàng năm hai mùa xuân thu tế lễ. Lễ tế chính được tổ chức vào ngày 16 tháng 8 (âm lịch), ngày mất của ông.

Vũ Duệ còn là nhà Lý học hàng đầu của nước Đại Nam thời bấy giờ, cụ được Sứ giả nhà Thanh đầu niên hiệu Khang Hy, năm Chính Hòa thứ tư (1683) là Chu Sán, dâng biểu lên triều đình nhà Thanh tự chua rằng: “Nhân vật nước này, về phần lý học có Trình Tuyền, Vũ Duệ, Nguyễn Đăng Cảo và Hồ Sĩ Dương; về phần kinh tế (kinh bang tế thế - Giúp nước cứu đời) có Mạc Đĩnh Chi, Nguyễn Trung Ngạn, Nguyễn Trãi, Lương Thế Vinh; còn về phần văn học có khá nhiều”. Như vậy tên tuổi của cụ vượt ra ngoài biên cương nước Việt và được nhà Thanh rất coi trọng.

Tác phẩm của cụ Vũ Duệ hiện còn bài văn bia soạn năm 1521 cho kỳ thi năm 1514 tại Văn Miếu Quốc Tử Giám (Bia số 6), hai bài thơ chép trên bia đá tại Lam Kinh, khu lăng mộ Hoàng Thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao và bảy bài thơ chữ Hán chép trong Toàn Việt thi lục. Dưới đây là bài thơ tiêu biểu nhất cho tâm sự của tác giả mang đậm dấu ấn thời đại:

       Hạnh giá Bảo Châu cảm tác

 (Dịch âm chữ Hán)

Ỹ nỹ tinh kỳ quải tịch dương,

Lưỡng cung phiếm phiếm giá phi hoàng

Hàm tê chiến sỹ yên giang thượng,

Phục trãi trung thần tử đạo bàng

Vạn lý ẩn thanh lâm hữu đạo,

Tam quân loát huệ thác vô lương

Thăng Long tự cổ hưng vương địa,

Hà bất thư hùng quyết nhất trường.

 

   Vua chạy ra Bảo Châu cảm động làm thơ

 (Dịch nghĩa)

Cờ quạt lướt thướt trong ánh chiều tà,

Vua cùng Thái hậu lênh đênh trên chiếc thuyền chạy vội

Chiến sĩ áo da tê giác đóng lỳ trên sông,

Trung thần đội mũ sừng trãi chết bên vệ đường

Khắp muôn dặm trộm cướp ẩn náu trong rừng,

Ba quân hết lương phải ngắt từng bông lúa trên ruộng

Thăng Long từ xưa vốn là đất hưng vương,

Sao không quyết một trận sống mái với quân gây loạn.

                                                                                                   P.B.K

                                                              (Sưu tầm & giới thiệu)


HỌC TẬP VÀ LÀM THEO TẤM GƯƠNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH

Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong công tác bồi dưỡng đạo đức nhà giáo hiện nay
Đảng bộ và nhân dân các dân tộc tỉnh Phú Thọ làm theo lời Bác!
Nghệ sĩ nhiếp ảnh Phan Đinh: Gia tài lớn nhất đời tôi là những tấm ảnh Bác Hồ
Tạp chí Văn nghệ Đất Tổ với cuộc vận động học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh
Trường Tiểu học thị trấn Thanh Ba học tập và làm theo gương Bác
50 năm thực hiện Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh: Nghĩ về 5 lời thề
Bí thư Đoàn năng động
Tuổi trẻ huyện Lâm Thao học tập và làm theo lời Bác
HỘI THẢO VỀ TÁC PHẨM “ĐỜI SỐNG MỚI” CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
Văn nghệ sỹ Phú Thọ với Chủ tịch HỒ CHÍ MINH
HÌNH ẢNH NGƯỜI CỘNG SẢN TRONG TÔI
HỌC BÁC VỀ TINH THẦN TRÁCH NHIỆM
LÀM THEO LỜI BÁC "DĨ CÔNG VI THƯỢNG"
TÂM LÒNG CỦA BÁC HỒ VỚI PHỤ NỮ VIỆT NAM
Tư tưởng Hồ Chí Minh về phong cách nêu gương
Nêu gương
Tiên tri của Bác
Một vài suy nghĩ về quan điểm thế giới quan Hồ Chí Minh
Cán bộ, đảng viên phải gương mẫu rèn luyện, học tập và làm theo tấm gương đạo đức Bác Hồ
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Triển lãm Thư pháp thơ chữ Hán của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Kỷ niệm 123 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2013) Có một nền giáo dục thân dân
Bác Hồ với bảo tồn, tôn tạo phát huy di tích Đền Hùng
HỒI ỨC NHỮNG LẦN ĐƯỢC GẶP BÁC HỒ
CÓ MỘT SỰ THẬT ĐÁNG SUY NGHĨ
HÌNH ẢNH BẬC HIỀN TRIẾT HỒ CHÍ MINH QUA THƠ CHẾ LAN VIÊN
QUÁN TRIỆT NGHỊ QUYẾT TRUNG ƯƠNG IV, ĐẠI HỘI LẦN THỨ XI CỦA ĐẢNG
CHÌA KHÓA MỌI THÀNH CÔNG
KỶ NIỆM 23 NĂM NGÀY THÀNH LẬP HỘI CỰU CHIẾN BINH VIỆT NAM (6/12/1989 - 6/12/2012)
LỜI BÁC ĐẾN HÔM NAY VẪN CHƯA HỀ CŨ
NHỮNG ĐẶC TRƯNG PHẨM CHẤT VỀ GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ CHÍ MINH
NGHỊ QUYẾT CỦA Ý ĐẢNG, LÒNG DÂN
HỌC TẬP NGHỊ QUYẾT TW 4 NHỚ LỜI BÁC DẠY - ĐOÀN HẢI HƯNG
Nét nổi bật của Chủ tịch Hồ Chí Minh là rất coi trọng phẩm chất con người - Bùi công bính
GIỮ LẤY ĐỨC TIN - Lê Phan Nghị
SÁNG THÊM NHỮNG CHI TIẾT VỀ BÁC HỒ QUA CÁI NHÌN CỦA CÁC NHÀ VĂN

TẠP CHÍ VĂN HỌC

Năm 2017
Năm 2014
Năm 2007
Năm 2009
Năm 2013
Năm 2012
Năm 2011
Năm 2010
Năm 2008

QUẢNG CÁO

















THÔNG BÁO

THỂ LỆ CUỘC THI THƠ, NHẠC Chủ đề: “Biển, đảo Việt Nam”

Thông tin liên hệ:
Tạp chí Văn nghệ Đất tổ - 160 Phố Lê Quý Đôn - Phường Gia Cẩm - TP Việt Trì - Tỉnh Phú Thọ
Điện thoại: 0210. 3816945 - 3811984
Email: tapchivannghedatto@gmail.com
Bản quyền thuộc về Tạp chí Văn nghệ Đất tổ
Ghi rõ nguồn khi phát hành lại thông tin từ Website này.