NỘI DUNG CHI TIẾT
Nghệ thuật viết văn của Abdulrazak Gurnah
10/26/2022

 

                                       MOHINEET KAƯR BOPARAI (Canada)

 

Chiến đấu chống lại sự lãng quên

      Trước khi tìm hiểu các tiểu thuyết của Gurnah, rõ ràng cần phải xác định vị trí của ông với tư cách một nghệ sĩ đối diện với xã hội, với văn chương thế giới và với tự thân nghệ thuật. Chức năng của Gurnah như là một nghệ sĩ và như là một người tạo tác chơi với ý nghĩa trong vũ trụ văn chương của ông cần phải được hiểu rõ. Ông ý thức rõ vai trò nhà văn của mình không phải là của một người tạo ra cảm giác mà như là người tìm kiếm ý nghĩa. Ông hiểu rằng nghệ thuật viết văn giúp ông giải mã một thế giới phức hợp nơi một số người có quyền lực và áp bức những người khác.

     Tác phẩm của Gurnah vượt ra ngoài những nhãn dán của văn chương hậu thuộc địa hoặc văn chương thế giới. Mặc dù ông nói chung hay được miêu tả bằng những thuật ngữ đó nhưng Gurnah biết là chúng có tính giản lược. Ông coi những thuật ngữ đó là hữu ích chỉ khi chúng giúp cho những mục đích có tổ chức. Ông đã nói điều này trong một cuộc phỏng vấn với Fabienne Roth: “Tôi sẽ không dùng từ nào trong số các từ đó. Tôi sẽ không tự gọi mình là một nhà văn thuộc bất cứ loại gì. Thực tế tôi không chắc sẽ tự gọi mình là một cái gì đấy khác ngoài cái tên tôi. Tôi đoán, nếu có ai đó thách thức tôi, rằng đó chỉ là một cách nói khác “Anh có phải là một một trong những người...?” tôi có lẽ sẽ nói “Không”. Chính xác hơn, tôi không muốn một phần của tôi sẽ mang một cái tên giản lược. Mặt khác, điều đó còn phụ thuộc vào cách câu hỏi này được đặt ra; chẳng hạn, nếu một nhà báo hỏi trong một cuộc phỏng vấn, “Anh có phải là nhà văn của văn chương thế giới không?” anh ta muốn đạt được điều gì đó khi rời khỏi đây. Nhưng tôi không phải như thế. Tôi là một cái gì đó phức tạp hơn”.

       Gurnah tìm cách khám phá nhiều khía cạnh của sự tồn tại, từ đời sống lịch sử đến đời sống tâm lý sâu kín nhất của các nhân vật. Ông đi xuyên qua cuộc sống tình cảm của các nhân vật trong khi lịch sử ngự trị từ một chân trời xa xăm ở hậu cảnh. Ông làm điều mà lịch sử không làm, tức là đi vào bề sâu của kinh nghiệm đã sống qua. Ông khơi dậy trong ý thức những cái hoặc là không được ghi lại trong sách sử, hoặc là bị quên lãng như bài báo trong một mục nhỏ trên báo. Gurnah có niềm đam mê ghi lại những câu chuyện này. Ông chiến đấu chống lại sự lãng quên vốn là một đặc điểm của đời sống con người, do đó mà các câu chuyện trôi vào đêm tối. Trí óc con người có cách thức trực giác để những câu truyện về sự sống còn được khắc sâu vào tâm trí - tức là vô thức tập thể, cũng như ghi nhớ quá khứ thần thoại của mình - tức là ký ức văn hóa.

      Tuy nhiên, các sự kiện lịch sử có ít không gian trong tiểu thuyết của ông. Việc lịch sử rất ít được đưa vào các tiểu thuyết của ông thu hút sự chú ý đến sự khác biệt giữa cái viết sử học và cái viết tiểu thuyết. Cuốn tiểu thuyết cố gắng làm những gì mà các khoa học xã hội không làm được. Gurnah chỉ sử dụng các tài liệu tham khảo lịch sử để làm sáng tỏ hoàn cảnh của các nhân vật trong xã hội và xác định các cuộc đấu tranh xã hội của họ. Trong khi lịch sử bị giới hạn trong một không gian và thời gian cụ thể, cuốn tiểu thuyết hoạt động để khai quật bản thể, và do đó vượt qua không gian/thời gian.

       Gurnah nghĩ về văn chương như một lĩnh vực biểu hiện nghệ thuật nhằm tìm cách phát triển cộng đồng như một tổng thể theo một cách nào đó. Đồng thời, ông nhận thức được rằng các loại tác phẩm văn học khác nhau tác động đến những cá nhân có kinh nghiệm sống khác nhau theo những cách khác nhau. Văn chương thách thức những ý tưởng và thực hành cụ thể bằng cách ghi lại tác động của chúng đối với cuộc sống của các chủ thể. Trong một cuộc phỏng vấn với Roth và các cộng sự, ông khẳng định:

       “Vai trò của văn chương trên thế giới là thúc đẩy sự tiến bộ cộng đồng, nhưng nó có thể khác nhau, tùy thuộc vào từng cộng đồng cụ thể. Người ta có thể nói rằng các nhà văn cần phải thách thức các tư tưởng bên trong cộng đồng. Thách thức này có thể là đối với những tư tưởng về sự tôn trọng, đối với những tư tưởng vế gia đình hoặc sự thích đáng, đạo đức tình dục, v.v... Mặt khác, mọi người cũng có thể coi đó là hành vi vô kỷ luật, không cần thiết và có tính phá hoại. Vai trò của nhà văn chỉ có thể được đánh giá bởi độc giả của họ. Nó là khó khăn. Bạn cần giao nó cho người viết trước khi bạn có thể đưa ra đánh giá của mình”.

       Trong cuộc phỏng vấn trên, Gurnah nhắc lại rằng ông viết về những điều ông quan tâm và những điều ông vật lộn để hiểu. Đối với ông, viết là một cách để hiểu những tình huống thường thách thức sự hiểu biết. Thông qua không gian của cuốn tiểu thuyết, Gurnah phân tích các tình huống cuộc sống và nắm bắt các cấu trúc xã hội. Đọc Gurnah giống như thực hiện một loạt các khám phá ở châu Phi và phương Tây. Ông dẫn dắt người đọc vào cuộc hành trình với các nhân vật của mình. Những cuộc hành trình mà họ thực hiện là công khai, cũng như là vốn có. Hành trình bên ngoài của các nhân vật của ông luôn là một hành trình đi vào bản ngã. Do đó, có vẻ như cuốn tiểu thuyết hậu thuộc địa cuối cùng là một câu chuyện về lộ trình của chủ thể đi vào trong chủ thể tính. Trong trật tự thế giới hậu thuộc địa bị toàn cầu hóa hiện nay, chủ đề của các tác phẩm hư cấu thường là những cuộc đấu tranh chính trị giữa kẻ áp bức và kẻ bị áp bức. Tuy nhiên, tiểu thuyết của Gurnah khám phá những cuộc đấu tranh này theo nhiều cách khác nhau thông qua những hàm ẩn về giai cấp, không gian/địa điểm, đạo đức, kiểm soát, ký ức, đoàn kết, lưu trữ và ký ức, và sự phản kháng. Bức tranh rộng lớn của ông bao quát cả thế giới hậu thuộc địa, đồng thời cũng giúp hiểu được những động lực bên trong, những bản năng, những mối quan hệ cá nhân và những động cơ thúc đẩy.

        Những cuộc du hành xuyên thời gian

Những cuốn tiểu thuyết khác nhau của ông đưa người đọc vào những hiện thực hoàn toàn xa xôi, trong đó họ dường như làm một cuộc du hành xuyên thời gian. Người đọc đi xuyên qua nhiều kênh tưởng tượng giữa phương Đông và phương Tây, nhưng các khu vực này có vẻ xa xôi chỉ là thoạt nhìn. Trong các tác phẩm của Gurnah, người ta thường thấy các nhân vật mà Gurnah thể hiện được chia thành các nhóm xã hội khác nhau. Khi đọc kỹ tác phẩm, người đọc nhận ra rằng cư trú trong thế giới hư cấu của Gurnah là những con người giống nhau về động lực và đấu tranh để thực hiện các ước mơ của mình. Người ta nhận thức được sự kết nối giữa các địa điểm và thời gian khác nhau. Trong một cuộc phỏng vấn với Shane Creevy, Gurnah nói: “Chắc chắn rồi. Quá khứ đang hiển hiện. Quá khứ đang hiển diện bởi vì chúng ta sống bằng tưởng tượng cũng như bằng đời thực, vậy nên quá khứ là một phần của cảnh quan tưởng tượng vẫn còn sống động đối với chúng ta. Tôi nghĩ theo nghĩa đó nó không bao giờ kết thúc”.

          Gurnah có xu hướng thu hẹp đường ranh giới mỏng manh phân biệt giữa các thời điểm khác nhau. Với ông, quá khứ luôn ở trong tầm tay, không chỉ như những ký ức mà còn là hiện thực làm nên chính mọi người. Các cá nhân phải điều chỉnh lịch sử cá nhân cho phù hợp với chủ thể tính của mình để trở thành tác nhân.

          Gurnah đã dùng trí thông minh mềm mỏng để khám phá bản chất của đời sống con người. Ông tìm hiểu chính bản thể của con người, thứ hay bị bỏ quên trong những tiểu thuyết là những bài bình luận xã hội, nơi truyện kể dường như bị bào mỏng và quy về lịch sử. Tinh thần của thời đại ở cùng với ông, cũng như sự hiểu biết về bản thể. Gurnah làm phức tạp những thứ mà nếu không thể thì có vẻ đơn giản. Không nên nói rằng Gurnah đưa ra những câu trả lời dễ hiểu khi người đọc khám phá các tình huống và con người trong tiểu thuyết của ông. Tinh thần các truyện kể của ông ở trong sự vượt thời gian của chúng. Chúng đung đưa giữa quá khứ và hiện tại. Gurnah, trong truyện của mình, khám phá sự bí ẩn của chủ thể tính, ý nghĩa của cuộc sống và chiều sâu của tâm lý.

            Có một số chiều kích tìm kiếm trong tiểu thuyết của ông. Người ta thấy các nhân vật đang cố gắng tạo ra mối quan hệ bên trong sâu sắc với linh hồn, đồng thời vẫn duy trì các liên kết với xã hội. Có một số cách mà các nhân vật tìm kiêm chủ thể tính trong các tác phẩm của Gurnah, bắt đầu từ Hassan và Dottie, những người anh em ruột muốn thoát khỏi cuộc sống của họ trong những khu dân cư đẩy tội phạm, đến Daud, người tìm kiếm sự chấp nhận từ người da trắng, Salim, người tìm kiếm sự giải thoát khỏi gánh nặng cái chết trong lịch sử gia đình mình, Yusuf, người cố gắng được giáo dục và hiện thực hóa ước mơ của mình, Rehana, người tìm kiếm một người bạn đời và Abbas, người tìm kiếm sự nghỉ ngơi trong ký ức của mình.

         Tất cả những cách tìm kiếm căn cước này đều liên quan một cách kỳ lạ đến thế giới chủ quan bên trong và đời sống xã hội của các nhân vật chính của ông. Gurnah dường như tiết lộ rằng hiếm khi có thể tách biệt và riêng biệt. Ngay cả khi các cá nhân tìm cách đạt đến chủ thể tính thông qua hành trình hướng nội, họ chỉ có thể tìm thấy nó thông qua sự tương tác xã hội.

         Các nhân vật chính của Gurnah không phải là những anh hùng bất khả chiến bại mà là những nhân vật có chung những điểm yếu. Họ đấu tranh để khắc phục những điểm yếu này trong suốt cuốn tiểu thuyết. Ví dụ, trong Pilgrims Way, cái dường như là điểm yếu của Daud cuối cùng lại trở thành sức mạnh của anh ta. Sự im lặng và thái độ bất bạo động của anh ta là sự khẳng định sức mạnh chủ thể tính của anh ta khi đối diện nạn phân biệt chủng tộc. Các nhân vật trong tiểu thuyết của Gurnah vật lộn với quá khứ của họ hoặc những tình huống tiến thoái lưỡng nan liên quan đến căn cước. Vì vậy, tất cả các cuộc đấu tranh, kể cả những cuộc đấu tranh giữa hệ thống bị áp bức và hệ thống áp bức, đều là những cuộc đấu tranh tìm kiếm căn cước và diễn ra theo từng cá nhân.

        Các nhân vật phản diện trong Gurnah là những nhân vật cứng rắn, thường không có tình cảm và thiện cảm. Trong “Paradise”, ý chí của kẻ thực dân dường như là sự phi lý thuần túy. Aziz, người có quan hệ với Yusuf, hiện ra với thế giới là một con người chân thật và hào hiệp. Chỉ những người mà hắn đàn áp mới biết được chiều hướng tàn bạo bên trong của hắn. Sự tàn bạo này không phải do muốn thỏa mãn về kinh tế hay tình cảm, mà do sự thôi thúc vô lý của hắn muốn sử dụng quyền lực đối với những người khác.

          Những động lực như vậy là lý do tại sao một cá nhân trở thành “trái tim sỏi đá” như tên cuốn tiểu thuyết năm 2017 của Gurnah. Trong Gravel Heart, ông phơi bày các cấu trúc quyền lực và khám phá sự kết nối của các loại hệ thống như vậy, chỉ ra sự hợp nhất đó tìm cách bắt mọi người câm lặng và bị hạ thấp. Cuốn tiểu thuyết ghi lại sự gặm mòn các cá nhân và sự xói mòn niềm tin vào cuộc sống và gia đình, khi chủ thể nhận thấy bản thân bị kẹt trong các cấu hình xã hội hai mặt. Lời khẳng định “Tôi tư duy vậy tôi tồn tại” vốn đã không còn hiệu lực theo sự phát triển của tư tưởng triết học trong thế kỷ qua, dường như lại bị các tác phẩm của Gurnah thách thức hơn nữa, khi các lực lượng vô thức và ý thức hệ thống trị trong thế giới hư cấu của ông. Các văn bản của Gurnah đầy rẫy những trận chiến giữa các diễn ngôn và phản diễn ngôn.

         Không có kết thúc xác định

Trung tâm của mọi cuốn tiểu thuyết của Gurnah là sự bí ẩn của bản ngã. Từ một góc độ, Gurnah cố gắng khám phá bản ngã và những căn cước, và những cuộc đấu tranh của các nhân vật chính khi họ tồn tại trong những xã hội thối nát hoặc phân biệt chủng tộc, những mối tình và quan hệ của họ, và hơn hết là những nỗ lực của họ để đạt được chủ thể tính đích thực. Bất chấp những điểm tương đồng trong cuộc đấu tranh của họ, mỗi nhân vật chính trong tiểu thuyết của ông là duy nhất. Đó là từng nhân vật chính trong vũ trụ của mình. Tuy nhiên, cần phải nhấn mạnh rằng Gurnah hiểu việc tìm kiếm chủ thể tính là một quá trình liên tục. Người ta luôn phải tìm kiếm, làm ra và làm lại chủ thể tính.

         Gurnah phá vỡ một số hiệp ước lâu đời giữa các nhà văn và nghệ thuật xây dựng nhân vật của họ. Ông không mô tả tình trạng vật lý của các nhân vật chính. Cách ông khám phá cuộc sống của các nhân vật là mô tả những nơi họ sinh sống. Các nhân vật của ông, có thể nói, nhận được căn cước của họ từ các vị trí địa lý. Dường như có mối quan hệ biện chứng giữa con người và nơi chốn, khi con người biến không gian thành nơi chốn bằng cách cấp cho chúng một tính cách con người riêng biệt, nhưng những nơi chốn đó cũng xác định cuộc sống của con người. Trong một số tiểu thuyết của Gurnah, chẳng hạn như “By the Sea”, bản thân vị trí địa lý trở thành một đơn vị sống và thở. Trong các tác phẩm của ông, người ta hiểu các địa điểm và con người như một toàn thể duy nhất.

       Gurnah ý thức được rằng sự tồn tại là một khả năng không giới hạn. Các nhân vật của ông là những bí ẩn mà người đọc không thể nắm bắt được hoàn toàn. Tương lai của họ vẫn không chắc chắn, và các tiểu thuyết không có kết thúc xác định. Gurnah dường như lặp đi lặp lại, thông qua những cái kết trong các tiểu thuyết của mình, rằng việc tìm kiếm và hình thành chủ thể tính là những quá trình liên tục. Các nhân vật trong sách của ông cuối cùng nhìn thấy những gì họ muốn, nhưng không phải là những cái họ làm. Ông khám phá sự tồn tại nhiều hơn là tính cách. Các truyện kể của Gurnah đầy những sự tra vấn thường xuyên. Tiểu thuyết của Gurnah không mang tính thuyết phục và người đọc, cũng như các nhân vật, phải tiếp tục khám phá những hiện thực. Ngay cả khi các nhân vật của ông hành động một cách tự tin, thì đối với họ vẫn còn đó yếu tố của một tương lai bất định.

       Trong cách Gurnah mô tả các tình huống, đôi khi người ta thấy ông dùng phương trình nhân quả để mô tả các sự kiện. Tuy nhiên, trong một số phần các tiểu thuyết của ông vẫn có sợi đứt đoạn giữa nguyên nhân và kết quả chính xác. Trong những cuốn tiểu thuyết như “By the Sea và Paradise”, những thế lực xấu xa và đồi bại tồn tại mà không cần lý do. Chúng chỉ đơn giản là có đó. Có những lúc logic im lặng, và mọi thứ vẫn như chúng có, và bản thân điều này là logic bậc cao trong tiểu thuyết của Gurnah.

                                                                  NGÂN XUYÊN dịch từ tiếng Anh


HỌC TẬP VÀ LÀM THEO TẤM GƯƠNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH

Học tập Bác qua bài thơ “Nghe tiếng giã gạo” - trong tập thơ “Nhật ký trong tù”
Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong công tác bồi dưỡng đạo đức nhà giáo hiện nay
Đảng bộ và nhân dân các dân tộc tỉnh Phú Thọ làm theo lời Bác!
Nghệ sĩ nhiếp ảnh Phan Đinh: Gia tài lớn nhất đời tôi là những tấm ảnh Bác Hồ
Tạp chí Văn nghệ Đất Tổ với cuộc vận động học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh
Trường Tiểu học thị trấn Thanh Ba học tập và làm theo gương Bác
50 năm thực hiện Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh: Nghĩ về 5 lời thề
Bí thư Đoàn năng động
Tuổi trẻ huyện Lâm Thao học tập và làm theo lời Bác
HỘI THẢO VỀ TÁC PHẨM “ĐỜI SỐNG MỚI” CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
Văn nghệ sỹ Phú Thọ với Chủ tịch HỒ CHÍ MINH
HÌNH ẢNH NGƯỜI CỘNG SẢN TRONG TÔI
HỌC BÁC VỀ TINH THẦN TRÁCH NHIỆM
LÀM THEO LỜI BÁC "DĨ CÔNG VI THƯỢNG"
TÂM LÒNG CỦA BÁC HỒ VỚI PHỤ NỮ VIỆT NAM
Tư tưởng Hồ Chí Minh về phong cách nêu gương
Nêu gương
Tiên tri của Bác
Một vài suy nghĩ về quan điểm thế giới quan Hồ Chí Minh
Cán bộ, đảng viên phải gương mẫu rèn luyện, học tập và làm theo tấm gương đạo đức Bác Hồ
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Triển lãm Thư pháp thơ chữ Hán của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Kỷ niệm 123 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2013) Có một nền giáo dục thân dân
Bác Hồ với bảo tồn, tôn tạo phát huy di tích Đền Hùng
HỒI ỨC NHỮNG LẦN ĐƯỢC GẶP BÁC HỒ
CÓ MỘT SỰ THẬT ĐÁNG SUY NGHĨ
HÌNH ẢNH BẬC HIỀN TRIẾT HỒ CHÍ MINH QUA THƠ CHẾ LAN VIÊN
QUÁN TRIỆT NGHỊ QUYẾT TRUNG ƯƠNG IV, ĐẠI HỘI LẦN THỨ XI CỦA ĐẢNG
CHÌA KHÓA MỌI THÀNH CÔNG
KỶ NIỆM 23 NĂM NGÀY THÀNH LẬP HỘI CỰU CHIẾN BINH VIỆT NAM (6/12/1989 - 6/12/2012)
LỜI BÁC ĐẾN HÔM NAY VẪN CHƯA HỀ CŨ
NHỮNG ĐẶC TRƯNG PHẨM CHẤT VỀ GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ CHÍ MINH
NGHỊ QUYẾT CỦA Ý ĐẢNG, LÒNG DÂN
HỌC TẬP NGHỊ QUYẾT TW 4 NHỚ LỜI BÁC DẠY - ĐOÀN HẢI HƯNG
Nét nổi bật của Chủ tịch Hồ Chí Minh là rất coi trọng phẩm chất con người - Bùi công bính
GIỮ LẤY ĐỨC TIN - Lê Phan Nghị
SÁNG THÊM NHỮNG CHI TIẾT VỀ BÁC HỒ QUA CÁI NHÌN CỦA CÁC NHÀ VĂN

TẠP CHÍ VĂN HỌC

Năm 2017
Năm 2014
Năm 2007
Năm 2009
Năm 2013
Năm 2012
Năm 2011
Năm 2010
Năm 2008

QUẢNG CÁO

















THÔNG BÁO

THỂ LỆ CUỘC THI THƠ, NHẠC Chủ đề: “Biển, đảo Việt Nam”

Thông tin liên hệ:
Tạp chí Văn nghệ Đất tổ - 160 Phố Lê Quý Đôn - Phường Gia Cẩm - TP Việt Trì - Tỉnh Phú Thọ
Điện thoại: 0210. 3816945 - 3811984
Email: tapchivannghedatto@gmail.com
Bản quyền thuộc về Tạp chí Văn nghệ Đất tổ
Ghi rõ nguồn khi phát hành lại thông tin từ Website này.