NỘI DUNG CHI TIẾT
Thăng Long - Hà Nội, niềm cảm hứng sáng tạo bất tận của văn nghệ sĩ Thủ đô (*)
11/14/2022

 

                                                                                                                                                                                               

                 Với trí tuệ mẫn tiệp, Đức Thái Tổ Lý Công Uẩn đã chọn mảnh đất “ở vào nơi trung tâm trời đất, được cái thế rồng cuộn, hổ ngồi” cho một cuộc thiên đô lịch sử, mở ra thời kỳ mới cho con dân nước Việt. Tương truyền, khi thuyền ngự Nhà vua thấy áng mây vàng bay lên liền đặt tên cho Thành Đại La là Thăng Long. Thăng Long mang sứ mệnh Kinh kỳ từ đó. Và sứ mệnh Thăng Long đã được chứng minh trong suốt chiều dài lịch sử hơn một nghìn mười năm tuổi.

 

                                                                              Hồ Gươm - Hà Nội

 

 

             Kinh sư - Thủ đô của mỗi vương triều, mỗi quốc gia và mỗi khi đất nước nguy nan, tinh thần Thăng Long lại ngời sáng cùng những trận quyết chiến có ý nghĩa quyết định đối với vận mệnh dân tộc. Đó là Đông Bộ Đầu năm 1258, Ngọc Hồi - Đống Đa năm 1789, Hà Nội mùa đông năm 1946... và đặc biệt là cuộc đụng đầu lịch sử với không quân Mỹ 12 ngày đêm năm 1972. Trong đau thương, mất mát, Hà Nội đã thể hiện một bản lĩnh phi thường, một sự điềm tĩnh đến kinh ngạc - như một nhà báo nước ngoài đã viết: “Ở đây chỉ thấy quyết tâm và hy sinh, chỉ thấy một thái độ nghiêm trang”... Và, tinh thần “Không có gì quý hơn độc lập tự do” đã hóa thân vào “rồng lửa Thăng Long” quật đổ pháo đài bay Mỹ. Hà Nội trở thành biểu tượng của lương tri nhân loại, của phẩm giá con người.

            Kinh đô văn hiến, nơi hội tụ hiền tài

         “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà hưng thịnh, nguyên khí suy thì thế nước yếu mà thấp hèn...”. Thời nào cũng vậy! Vì thế, các vương triều Đại Việt luôn lấy sự học làm trọng, coi chuyện kén chọn kẻ sĩ, trọng dụng nhân tài, vun trồng nguyên khí là công việc hàng đầu.

         Đạo học khởi nguồn cho sức mạnh kiến tạo, chấn hưng đất nước, xây dựng sức mạnh tự cường dân tộc. Do vậy, Kinh sư trước hết phải là “cái nôi” của sự học, là đất dụng nhân tài. Năm 1070, vua Lý Thánh Tông cho xây dựng Văn Miếu thờ các bậc tiên thánh của đạo Nho, mở ra thời khoa bảng, “dụng văn”. Năm 1076, vua Lý Nhân Tông lập Quốc Tử Giám bên cạnh Văn Miếu làm nơi học tập cho hoàng tử, con cái hoàng thân, quốc thích, các đại thần trong triều. Đến năm 1253, vua Trần Thái Tông đổi Quốc Tử Giám thành Quốc học viện thu nhận cả thường dân áo vải vào học tập...

              “Học thức là cái gốc của tâm hồn”, “mong muốn trở thành người hiền là chuẩn đích của sự học”, không chỉ hoàng thân, quốc thích, các bậc trọng thần chiêu hiền đãi sĩ, thu nạp môn đồ, giới thức giả cũng lấy nghề dạy học làm quý mà mở trường thu nạp sĩ tử muôn phương. Học trò đổ về kinh kỳ, “mài bút”, rèn tài tìm kiếm cơ hội thi thố tài năng, phụng sự đất nước ngày một nhiều hơn. Thăng Long như một trường học lớn, trí tuệ và tri thức thấm vào mỗi con người nơi đây.

            Được nuôi dưỡng trong lớp lang văn hóa sâu dày, những con người Thăng Long như Lý Thường Kiệt, Nguyễn Trãi, Ngô Thì Nhậm... đã ghi danh vào lịch sử với những võ công oai hùng, những áng thơ trác tuyệt. Người tứ xứ tiếp thu văn hóa Thăng Long, mở mang trí tuệ, từ đó mà thành danh như: Mạc Đĩnh Chi, Nguyễn Trung Ngạn, Vũ Kiệt... 59

            Kể cả khi triều đình nhà Nguyễn hạ biển Thái Học Môn, cánh sĩ phu Bắc Hà bị quăng quật trong chốn quan trường thì Thăng Long - Hà Nội vẫn là “thỏi nam châm” thu hút nhân tài. Các bậc danh Nho như: Phạm Quý Thích, Vũ Tông Phan, Nguyễn Văn Siêu... vẫn mở trường dạy học; những Cao Bá Quát... vẫn ngạo nghễ cùng dòng thơ chất ngất nỗi niềm.

           Tháp bút “tả thanh thiên” - viết lên trời xanh! Có lẽ chỉ ở đất văn hiến ngàn đời mới có cái sĩ khí ngất trời như vậy. Đất đế đô muôn đời luôn biết dung nạp hiền tài. Để rồi trí tuệ, tri thức trong người dân nơi đây đúc thành cốt cách, văn hiến Thăng Long - Hà Nội. Nói cách khác, đất và người Kinh kỳ đã tạo nên những giá trị trường tồn của một nền văn hiến mang tên Thăng Long - Hà Nội.

            Thành phố của di sản

           Đức Thái Tổ Lý Công Uẩn dựng Kinh thành Thăng Long “để trên cho cơ nghiệp to lớn được thịnh vượng, dưới cho nhân dân được giàu của, người đông”, “đất lành chim đậu”, người tứ xứ đổ về, trước thì buôn bán, sau đem theo nghề của cha ông ra Kinh đô dựng nghiệp, toan tính lâu dài. Người làng “bưng” cả không gian quê với cây đa, giếng nước, sân đình cùng với tín ngưỡng tâm linh ra phố. “Ba mươi sáu phố phường” hình thành từ đó, cùng những cái tên “hàng” gắn với từng loại sản phẩm của phường thợ: Hàng Chỉ, Hàng Lược, Hàng Thiếc, Hàng Giấy... Giữa phố thị tấp nập bán mua là những khoảng lặng êm đềm dưới mái chùa thờ Phật, mái đình thờ Thành hoàng làng và tổ nghề... ẩn chứa những câu chuyện huyền bí. Một không gian chẳng đâu có được.

            Từ những phường nghề, một lớp thị dân hình thành, thẩm thấu nền văn hóa Thăng Long, qua năm tháng, tạo nên cái chất riêng có “người thanh, tiếng nói cũng thanh”, để rồi người ta nói: “Anh giúp em đôi quang tám dẻ cho bền/Mượn người lịch sự gánh lên Kinh kỳ”. Nếp sống Nho gia ẩn sau những nếp nhà với lối sống chừng mực, nền nã, bao dung, đề cao tri thức, không chịu luồn cúi, đặc biệt là gu thưởng thức giàu thẩm mỹ và tinh tế được đóng khung trong một chữ “sành”.

           Cái sự sành ăn và cả sành chơi đã tạo cho người Hà Nội một phong cách không lẫn vào đâu. Cũng vì cái sự sành rất Hà Nội ấy mà trên các phố có nhiều món quà vặt, món ăn vỉa hè đơn giản như phở bò, bún thang, nhưng chứa đựng cả một nghệ thuật chế biến cũng như triết lý ẩm thực. Vì thế, ẩm thực cũng là một di sản văn hóa của phố và người Hà Nội.

          Bên cạnh khu phố cổ - phố “hàng” với những phố nhỏ, ngõ nhỏ, nhà chồng diêm, hình ống, tường liền ẩn chứa một lối sống hào hoa, thanh lịch Thăng Long - Hà Nội, là không gian phố cũ - phố Pháp với những ngôi biệt thự và nhiều vườn hoa nhỏ nép dưới bóng, dưới hàng sấu già, hay cơm nguội, xà cừ... Trên những con phố này, người ta có thể tìm thấy đủ loại phong cách kiến trúc có gốc châu Âu, từ Gothic trung cổ đến Art Deco, tân cổ điển... Tất cả đều được sắp đặt khéo léo trong một không gian hài hòa cùng thiên nhiên như cách nói của giới nghiên cứu: Đa dạng về hình thái kiến trúc, nhưng thống nhất trong cấu trúc không gian đô thị. Phố cũ là những chứng nhân lịch sử cho sự giao thoa văn hóa Việt - Pháp và là một bộ phận không thể tách rời trong hệ thống di sản đô thị của Hà Nội.

           Niềm cảm hứng sáng tác văn học nghệ thuật

            Có lẽ, hiếm có thành phố nào đi vào văn học nghệ thuật nhiều như Thăng Long - Hà Nội, trong đó, với đặc trưng biểu đạt bằng ngôn ngữ, văn học để lại nhiều dấu ấn nhất. Các thế hệ nhà văn sinh ra tại Hà Nội hoặc hội tụ về Hà Nội đã nối tiếp nhau phản ánh, ghi nhận đời sống phong phú muôn mặt trên đất kinh sư. Đó là một Thăng Long rất xưa trong “Thượng kinh ký sự” của Lê Hữu Trác, trong thơ của Hồ Xuân Hương, Nguyễn Công Trứ, Bà huyện Thanh Quan... Là một Hà Nội những năm trước cách mạng trong văn thơ của Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng...

               Ở thế hệ các nhà văn trưởng thành từ kháng chiến, dù ra đi từ Hà Nội hoặc trở về sinh sống tại Hà Nội, họ lại tiếp nối mạch nguồn viết về công cuộc xây dựng Thủ đô. Qua cái nhìn của các thế hệ văn nhân, Thăng Long - Hà Nội đa sắc đa thanh hiện lên theo những phận người, phận đời ở từng thời kỳ phát triển, lúc đói nghèo lầm than, khi kiên cường chống giặc, khi vật lộn với kinh tế thị trường; những nếp sống thanh lịch, thú chơi tinh tế của con người nơi đây...

           Khó có thể kể hết các tác phẩm ở nhiều thể loại, từ thơ đến truyện ngắn, tiểu thuyết, tùy bút ra đời mà ở đó Hà Nội là “khung nền”, là bối cảnh với các nhân vật là người Hà Nội hoặc đang sinh sống ở Hà Nội nhưng đều đậm sâu “chất Hà Nội” với nét tài hoa, thanh lịch, trữ tình khó lẫn. Đó là “Sống mãi với Thủ đô” (Nguyễn Huy Tưởng), “Bóng nước Hồ Gươm” (Chu Thiên), “Mùa lá rụng trong vườn” (Ma Văn Kháng...

          Khoảng ba mươi năm trở lại đây, Hà Nội càng thực sự trở thành một mảng đề tài mà nhiều nhà văn theo đuổi. Không chỉ dừng ở thể loại thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết, tùy bút, các đầu sách về Hà Nội ngày càng đa dạng với tạp văn, khảo cứu, sách tranh. Cũng không chỉ xuất hiện trong vai trò bối cảnh, trong rất nhiều sáng tác, giờ đây, Hà Nội là “nhân vật chính”, là đối tượng nghiên cứu xuyên suốt tác phẩm. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về Hà Nội ra đời, và cũng từ đó xuất hiện nhiều nhà Hà Nội học như Nguyễn Vinh Phúc, Vũ Tuân Sán, Giang Quân...

            Bên cạnh những nhà văn, nhà thơ đã và đang tiếp cận mạch nguồn Hà Nội trong các tác phẩm của mình như Tô Hoài, Bằng Việt, Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Bắc Sơn, Trần Chiến, Băng Sơn..., đã xuất hiện những lớp nhà văn mới tiếp nối dòng chảy văn hiến ngàn năm Thăng Long - Hà Nội. Các nhà văn không ngừng trăn trở trước sự vận động của thành phố, tái tạo hiện thực qua ngòi bút của mình để mang đến cho bạn đọc một thông điệp nhân văn xuyên suốt về cuộc sống, con người Thủ đô.

            Nhà văn Nguyễn Việt Hà từng khẳng định: “Trách nhiệm của nhà văn là có những áng văn hay, tiếp nối vào kho tàng tinh hoa văn chương của Thủ đô”. Và tình yêu của Nguyễn Việt Hà đã tiếp nối qua hàng loạt cuốn sách đậm đặc Hà Nội như: Con giai phố cổ, Buổi chiều ngồi hát... Nếu trước đây, chỉ có ít nhà văn chọn Hà Nội là mảng đề tài lớn, thậm chí duy nhất trong đời viết của mình, thì giai đoạn 10 năm sau Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, số lượng tác giả chọn Hà Nội làm “nhân vật chính” xuất hiện ngày càng nhiều. Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến với tác phẩm 5678 bước chân quanh Hồ Gươm... Một số nhà văn như Uông Triều vốn nổi tiếng với truyện lịch sử, Đỗ Bích Thúy gắn bó với đề tài vùng cao thì nay cũng quan sát và viết về Hà Nội với những dấu ấn riêng. Ở một thành phố tưởng như đã định hình nét văn hóa, mỗi nhà văn vẫn có những cuộc tìm kiếm, phát hiện giá trị văn hóa mới gắn với sự chuyển động của thành phố, đưa vào tác phẩm của mình. Đặc biệt, đề tài Hà Nội còn “hút” cả những nhà văn “tay ngang”. Đó là họa sĩ Đỗ Phấn, kiến trúc sư Nguyễn Trương Quý, kỹ sư điện tử Vũ Công Chiến... Đáng kể nhất là tác giả Bình Ca với cuốn sách Quân khu Nam Đồng.

         Cũng như văn học, đặc điểm lớn nhất của âm nhạc Cách mạng là gắn bó, đồng hành, cộng hưởng với sự nghiệp giải phóng, bảo vệ Tổ quốc và xây dựng Đất nước của dân tộc. Chúng ta có thể kể tới các tác phẩm: “Mười chín tháng Tám” của Xuân Oanh; “Tiến về Hà Nội” của Văn Cao; “Người Hà Nội” của Nguyễn Đình Thi... thời chống Pháp. Tác phẩm “Người Hà Nội” hoành tráng là một trong những đỉnh cao của nền âm nhạc Cách mạng viết về Thủ đô. Hát lên, ở thời nào, chúng ta vẫn đều cảm nhận rất rõ rệt và lắng lại hồn thiêng Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội qua những Sông Hồng reo, Hồ Gươm xanh thắm, bóng Tháp Rùa, những cửa ô xưa cũ, những tên phố Hàng Đường, Hàng Bạc, Hàng Gai... thân quen.

          Thời cả nước đánh Mỹ và miền Bắc xây dựng CNXH, nhiều ca khúc hay về Hà Nội đã ra đời như “Những ánh sao đêm” của Phan Huỳnh Điểu; “Bài ca Hà Nội” của Vũ Thanh; “Em là thợ quét vôi” của Đỗ Nhuận; “Khi thành phố lên đèn” của Thái Cơ; “Hà Nội - Điện Biên Phủ” của Phạm Tuyên; “Em ơi, Hà Nội phố” của Phú Quang - Phan Vũ... Âm nhạc viết về Hà Nội cũng không hề từ chối đề tài tình yêu lứa đôi. Những ca khúc “Hà Nội mùa vắng những cơn mưa” của Trương Quý Hải; “Nhớ mùa thu Hà Nội” của Trịnh Công Sơn; “Ngẫu hứng sông Hồng” của Trần Tiến... được rất nhiều bạn trẻ yêu thích.

           Hà Nội linh thiêng và hào hoa, Hà Nội xưa và nay, Hà Nội thành phố Anh hùng - thành phố Hòa bình mãi là nguồn cảm hứng sáng tạo cho các văn nghệ sĩ. Mảnh đất này là chất liệu sống sinh động cho các văn nghệ sĩ khai thác, suy ngẫm để làm nên những tác phẩm tâm đắc của mình. Hà Nội không của riêng ai, Hà Nội của chúng ta, vẫn ẩn chứa biết bao trầm tích lịch sử và văn hóa dân tộc gợi mở sáng tạo cho các văn nghệ sĩ.

                                                                               TRẦN QUỐC CHIÊM     


HỌC TẬP VÀ LÀM THEO TẤM GƯƠNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH

Học tập Bác qua bài thơ “Nghe tiếng giã gạo” - trong tập thơ “Nhật ký trong tù”
Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong công tác bồi dưỡng đạo đức nhà giáo hiện nay
Đảng bộ và nhân dân các dân tộc tỉnh Phú Thọ làm theo lời Bác!
Nghệ sĩ nhiếp ảnh Phan Đinh: Gia tài lớn nhất đời tôi là những tấm ảnh Bác Hồ
Tạp chí Văn nghệ Đất Tổ với cuộc vận động học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh
Trường Tiểu học thị trấn Thanh Ba học tập và làm theo gương Bác
50 năm thực hiện Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh: Nghĩ về 5 lời thề
Bí thư Đoàn năng động
Tuổi trẻ huyện Lâm Thao học tập và làm theo lời Bác
HỘI THẢO VỀ TÁC PHẨM “ĐỜI SỐNG MỚI” CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
Văn nghệ sỹ Phú Thọ với Chủ tịch HỒ CHÍ MINH
HÌNH ẢNH NGƯỜI CỘNG SẢN TRONG TÔI
HỌC BÁC VỀ TINH THẦN TRÁCH NHIỆM
LÀM THEO LỜI BÁC "DĨ CÔNG VI THƯỢNG"
TÂM LÒNG CỦA BÁC HỒ VỚI PHỤ NỮ VIỆT NAM
Tư tưởng Hồ Chí Minh về phong cách nêu gương
Nêu gương
Tiên tri của Bác
Một vài suy nghĩ về quan điểm thế giới quan Hồ Chí Minh
Cán bộ, đảng viên phải gương mẫu rèn luyện, học tập và làm theo tấm gương đạo đức Bác Hồ
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Triển lãm Thư pháp thơ chữ Hán của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Kỷ niệm 123 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2013) Có một nền giáo dục thân dân
Bác Hồ với bảo tồn, tôn tạo phát huy di tích Đền Hùng
HỒI ỨC NHỮNG LẦN ĐƯỢC GẶP BÁC HỒ
CÓ MỘT SỰ THẬT ĐÁNG SUY NGHĨ
HÌNH ẢNH BẬC HIỀN TRIẾT HỒ CHÍ MINH QUA THƠ CHẾ LAN VIÊN
QUÁN TRIỆT NGHỊ QUYẾT TRUNG ƯƠNG IV, ĐẠI HỘI LẦN THỨ XI CỦA ĐẢNG
CHÌA KHÓA MỌI THÀNH CÔNG
KỶ NIỆM 23 NĂM NGÀY THÀNH LẬP HỘI CỰU CHIẾN BINH VIỆT NAM (6/12/1989 - 6/12/2012)
LỜI BÁC ĐẾN HÔM NAY VẪN CHƯA HỀ CŨ
NHỮNG ĐẶC TRƯNG PHẨM CHẤT VỀ GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ CHÍ MINH
NGHỊ QUYẾT CỦA Ý ĐẢNG, LÒNG DÂN
HỌC TẬP NGHỊ QUYẾT TW 4 NHỚ LỜI BÁC DẠY - ĐOÀN HẢI HƯNG
Nét nổi bật của Chủ tịch Hồ Chí Minh là rất coi trọng phẩm chất con người - Bùi công bính
GIỮ LẤY ĐỨC TIN - Lê Phan Nghị
SÁNG THÊM NHỮNG CHI TIẾT VỀ BÁC HỒ QUA CÁI NHÌN CỦA CÁC NHÀ VĂN

TẠP CHÍ VĂN HỌC

Năm 2017
Năm 2014
Năm 2007
Năm 2009
Năm 2013
Năm 2012
Năm 2011
Năm 2010
Năm 2008

QUẢNG CÁO

















THÔNG BÁO

THỂ LỆ CUỘC THI THƠ, NHẠC Chủ đề: “Biển, đảo Việt Nam”

Thông tin liên hệ:
Tạp chí Văn nghệ Đất tổ - 160 Phố Lê Quý Đôn - Phường Gia Cẩm - TP Việt Trì - Tỉnh Phú Thọ
Điện thoại: 0210. 3816945 - 3811984
Email: tapchivannghedatto@gmail.com
Bản quyền thuộc về Tạp chí Văn nghệ Đất tổ
Ghi rõ nguồn khi phát hành lại thông tin từ Website này.