NỘI DUNG CHI TIẾT
NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG CUỘC ĐỜI LÊ HỒNG PHONG - TS. Lê Thị Bích Hồng
4/17/2013

 

          Nhân kỷ niệm 110 năm Ngày sinh (6/9/1902 - 6/9/2012), và cũng là 70 năm ngày mất (6/9/1942 – 6/9/2012) của Tổng Bí thư Lê Hồng Phong, TS., nhà văn Lê Thị Bích Hồng viết bài viết này như một nén hương tri ân đối với sự hy sinh của người chiến sĩ cộng sản Lê Hồng Phong và Nguyễn Thị Minh Khai với đất nước, với nhân dân. Trên con đường cách mạng ở giai đoạn đầy khó khăn và thử thách của lịch sử Đảng, anh chị Hồng Phong và Minh Khai đã làm nên bản tình ca cách mạng tuyệt diệu…

Lê Hồng Phong và Nguyễn Thị Minh Khai (ảnh tư liệu)

“Núi chồng, núi vợ đứng song đôi”

Người ta vẫn thường nói “Đằng sau thành công của một người đàn ông là một người đàn bà”. Câu nói đó luôn đúng, nhưng chưa đủ và cần phải được bổ sung thêm một vế thứ hai từ phía sau người phụ nữ thành công, trong trường hợp tổ ấm của Tổng Bí thư thứ hai của Đảng ta, Uỷ viên Ban Chấp hành Quốc tế Cộng sản Lê Hồng Phong và chị Nguyễn Thị Minh Khai - người bạn đời thủy chung, người đồng chí trung kiên, Uỷ viên Xứ uỷ Nam Kỳ, Bí thư Thành uỷ Sài Gòn - Chợ Lớn – Chủ tịch đầu tiên của Hội Phụ nữ Việt Nam. Chị Minh Khai đã sánh bước cùng chồng trên từng chặng đường cách mạng cam go nhất. Tên tuổi anh gắn liền với một giai đoạn đầy khó khăn và thử thách của lịch sử Đảng và lịch sử dân tộc trong những năm 20 đến năm 40 của thế kỷ XX. Làm nên một sự nghiệp cách mạng vẻ vang của người cộng sản Lê Hồng Phong thời dựng Đảng có sự đóng góp quan trọng, nguồn trợ lực lớn lao từ phía người bạn đời yêu quý “cái nửa” quan trọng của anh. Đây là một gia đình cách mạng tiêu biểu, mẫu mực nhất trong lịch sử dân tộc Việt Nam.

Nguyễn Thị Minh Khai - người con gái quê gốc Hà Nội tên thật là Nguyễn Thị Vịnh, sinh ngày 01/11/1910, tại Vinh (Nghệ An) giữa dòng nôi cách mạng. Cha chị là ông Hàn Bình làm công chức hỏa xa ở ga Vinh, còn mẹ chị là người Đức Tùng, Đức Thọ (Hà Tĩnh) làm nghề buôn bán nhỏ. Chị được gia đình cho học quốc ngữ từ nhỏ. Sau khi học hết lớp Nhì chị chuyển sang học lớp Nhất trường Cao Xuân Dục. Tại đó, chị được thầy giáo Trần Phú (người sau nay là Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng Cộng sản Đông Dương) dạy học và giác ngộ cách mạng. Chứng kiến cảnh lầm than của quê hương, năm 16 tuổi, chị đã dấn thân vào con đường cách mạng. Năm 1927, chị đã tham gia Đảng Tân Việt. Cái tên Minh Khai ra đời từ đó. Trong thời gian này, chị tích cực tham gia các phong trào đấu tranh tại quê hương, vận động phụ nữ tham gia bãi khóa, biểu tình đòi ân xá cho cụ Phan Bội Châu, truy điệu cụ Phan Chu Trinh…

Đầu năm 1929, được sự đồng ý của tổ chức, chị Minh Khai bí mật thoát ly gia đình đi hoạt động cách mạng. Năm 1930, chị được tổ chức cử sang Hương Cảng (Trung Quốc). Rời Hải Phòng, chị Minh Khai mặc quần áo giả trai và đi “xúp” (tức là ngồi bó gối trong kho than bên cạnh lò than nóng nực) trên một chuyến tàu Trung Quốc. Tại Hương Cảng, chị công tác ở Văn phòng Đông Phương Bộ của Quốc tế cộng sản. Được lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc (tức Lý Thuỵ - bí danh của Nguyễn Ái Quốc khi ở Quảng Châu) trực tiếp giáo dục về lý luận chính trị, kinh nghiệm hoạt động cách mạng. Chị được kết nạp vào Đảng; được giao nhiệm vụ liên lạc với các tổ chức cách mạng Việt Nam ở trong nước; được phân công phụ trách công tác tuyên truyền, vận động phụ nữ, huấn luyện đảng viên ở khu vực Trường Thi, Bến Thủy (Nghệ An) và tổ chức Hội Phụ nữ Giải phóng. Chị tổ chức được nhiều lớp huấn luyện, đào tạo cán bộ cho Đảng là lực lượng nòng cốt trong cao trào Xô viết - Nghệ Tĩnh. Vừa công tác, chị vừa tranh thủ học ngoại ngữ và thành thạo tiếng Anh, tiếng Pháp và tiếng Trung Quốc. Chị thấm thía lời dạy của đồng chí Nguyễn Ái Quốc là làm cách mạng là không sợ gian khổ, hy sinh, càng trong gian khó, càng phải có ý chí, nghị lực, có đạo đức để nhìn xa, trông rộng thì công việc tổ chức Đảng giao cho mới thành công…

Còn chồng chị – anh Lê Hồng Phong, sau tiếng bom cảm tử Phạm Hồng Thái ám sát toàn quyền Meclanh vang dội Quảng Châu (năm 1924), mặc dù rất cảm phục sự hy sinh của bạn, nhưng anh đã chọn con đường khác. Rời bỏ Tâm Tâm Xã, Lê Hồng Phong đi tìm gặp Lý Thụy. Anh được đồng chí Nguyễn Ái Quốc kết nạp vào Cộng sản đoàn. Như một mối cơ duyên, cả anh Lê Hồng Phong và chị Minh Khai, người trước, người sau đều được gặp lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và được đồng chí bồi dưỡng, giao nhiệm vụ cách mạng, để sau này trở thành những người cộng sản kiên trung, bất khuất của Đảng.

Năm 1926, anh Lê Hồng Phong được cử sang Liên Xô học hai năm không quân và ba năm chính trị ở Trường Đại học Phương Đông. Trong thời gian này, anh gia nhập Đảng Cộng sản Liên Xô. Sau khi cao trào cách mạng 1930 – 1931 mà đỉnh cao là Xô viết Nghệ Tĩnh bị thực dân Pháp và tay sai dìm trong biển máu, Ban Chấp hành Trung ương, các Xứ ủy và hầu hết cơ sở của Đảng trong toàn quốc bị địch phá vỡ; nhiều đồng chí Ủy viên Trung ương và Xứ ủy bị địch bắt hoặc bị sát hại. Hàng trăm cán bộ, hàng ngàn cán bộ bị bắt bớ, tù đày. Trong bối cảnh đó, tháng 5/1931, anh Lê Hồng Phong đã nhận nhiệm vụ của Quốc tế cộng sản trở về nước để xây dựng lại phong trào cách mạng, bỏ dở chương trình học tập nghiên cứu sinh. Anh Lê Hồng Phong có công lao to lớn trong việc khôi phục, gây dựng lại hệ thống tổ chức, cơ sở của Đảng ta từ năm 1932 đến năm 1935, là thời kỳ vô cùng khó khăn của cách mạng Việt Nam.

Bản thân chị Minh Khai trong thời gian từ 1931 đến 1934 đã bị bọn mật thám Anh ở Hương Cảng bắt giam, chuyển giao cho chính quyền Quảng Châu cầm tù. Dù bị tra tấn tàn bạo, nhưng chị vẫn một lòng kiên trung với cách mạng. Chị kịp chuyển mảnh giấy nhỏ từ nhà tù gửi ra cho đồng chí Nguyễn Ái Quốc: "Dù bị tra tấn cùm kẹp, quyết không khai. Các anh yên tâm". Sau đó, nhờ sự vận động của Quốc tế cộng sản chị được trả tự do. Ba năm trong tù, Minh Khai bị mất liên lạc với Đảng. Hội Cứu tế đỏ đã can thiệp cứu Minh Khai ra khỏi tù. Suốt một thời gian dài, chị may thuê trên đường phố Thượng Hải để tìm cách bắt liên lạc với Đảng. Cuối cùng, chị cũng liên lạc được với nhóm các đồng chí Hà Huy Tập, Lê Hồng Phong, Hoàng Văn Nọn…

Năm 1934, Lê Hồng Phong sang Thượng Hải gặp nhóm các đồng chí hoạt động ở hải ngoại, như: Hà Huy Tập, Hoàng Văn Nọn... Tại thời điểm này, chàng thanh niên xứ Nghệ Lê Hồng Phong cứ luôn “để ý” nhìn theo và “phải lòng” lúc nào không hay người con gái nhỏ nhắn, nhanh nhẹn, có gương mặt cương nghị, đặc biệt là đôi mắt to tròn mang nét duyên đằm thắm chất giọng quê hương xứ Nghệ. Chị Minh Khai cũng vậy. Chị không giữ được vẻ bình tĩnh thường ngày khi làm việc cạnh anh Lê Hồng Phong. Chị không giấu được lòng mình. Chị có cảm tình đặc biệt với người đồng hương có dáng người cao lớn, có vầng trán rộng, đôi mắt sáng, cử chỉ lịch thiệp, hòa nhã, tranh luận chính trị sôi nổi, mà lại có tính hài hước. Đi đến đâu, anh Lê Hồng Phong cũng được mọi người yêu thương, quý trọng. Anh có khuôn mặt dễ thương của một học sinh, nhưng nắm bàn tay anh sần sùi, chai cứng của người thợ, chị càng yêu và cảm phục anh hơn. “Tình trong như đã”, nhưng đứng trước anh, chị Minh Khai cảm thấy mình nhỏ bé, rụt rè, e lệ, lúng túng như nhiều cô gái khác. Anh cũng không hơn gì chị. Khi yêu trái tim luôn thổn thức, nhớ về nhau. Năm ấy, anh Lê Hồng Phong đã 32 tuổi. Gặp chị, anh hiểu trái tim mình đã thuộc về người ấy.

Lễ kết hôn của anh Lê Hồng Phong và chị Nguyễn Thị Minh Khai được tổ chức giản dị, ấm tình đồng chí ở Thượng Hải. Một bữa cơm chiều tươm tất hơn ngày thường. Có thêm vài chiếc kẹo bọc giấy xanh đỏ, một đĩa lạc rang và vài điếu thuốc lá. Anh Hoàng Văn Nọn về muộn, ngạc nhiên hỏi Minh Khai:

- Chị có biết việc gì không?

Chị Minh Khai đỏ mặt không đáp, chỉ lắc đầu cười. Anh Hà Huy Tập đứng lên, trịnh trọng tuyên bố:

- Hôm nay, Đảng làm lễ thành hôn cho anh Vương và chị Duy (tên của anh chị lúc đó). Hiện nay Đảng còn nghèo, hoạt động bí mật, không tổ chức lễ cưới lớn cho anh chị được. Nhưng chúng ta vẫn rất vui. Chúng ta chúc mừng cô dâu, chú rể cộng sản bách niên giai lão[1].

Đám cưới không có hát hò, không có chén rượu mừng cô dâu, chú rể. Nhưng bữa cơm hôm ấy thật vui. Họ chúc mừng nhau, ai cũng hứa hẹn với Đảng. Giữ lời hứa với Đảng, cuộc đời hai vợ chồng Lê Hồng Phong, Nguyễn Thị Minh Khai cho đến phút cuối cùng gắn với những thăng trầm của cách mạng Việt Nam. Đây chính là những tháng năm xiết bao hạnh phúc với chị. Tình yêu lứa đôi gắn bó hài hòa với tình đồng chí.

Anh chị có điều kiện gần nhau hơn trong hoạt động. Cuối năm 1934, chị Minh Khai được cử đi dự Đại hội Quốc tế Cộng sản lần thứ 7 tại Mátxcơva cùng hai đại biểu chính thức là anh Lê Hồng Phong (Trưởng đoàn) và anh Hoàng Văn Nọn. Tại Đại hội Quốc tế Cộng sản này, anh Lê Hồng Phong và chị Minh Khai đều có tham luận. Là đại biểu trẻ nhất, với bí danh là Phan Lan, ngày 16/8/1935, chị đã trình bày bản tham luận về "Vai trò phụ nữ trong cuộc đấu tranh chống việc chuẩn bị chiến tranh chống đế quốc mới, đấu tranh cho hòa bình". Đây là lần đầu tiên trên diễn đàn một Đại hội quốc tế, người phụ nữ Việt Nam ở tuổi 25 đã thuyết phục và chiếm được cảm tình của bạn bè quốc tế. Còn chồng chị - anh Lê Hồng Phong sau khi đọc tham luận “Phong trào chung của Đảng Cộng sản Đông Dương, nhất là phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh” đã gây được tiếng vang và cảm tình của nhiều người. Chị Minh Khai sung sướng đón nhận tình cảm yêu mến của bạn bè quốc tế dành cho cả hai vợ chồng chị. Điều quan trọng nhất, Đại hội 7 Quốc tế cộng sản đã tuyên bố công nhận Đảng Cộng sản Đông Dương là phân bộ chính thức của Quốc tế cộng sản. Và anh Lê Hồng Phong được bầu là Ủy viên chính thức Ban Chấp hành Quốc tế Cộng sản. Sự kiện đó nói lên ảnh hưởng và uy tín của Đảng ta trong phong trào cộng sản và công nhân quốc tế. Sự phục hồi lại hoạt động của Đảng tạo ảnh hưởng tốt đẹp trong nước và phong trào cộng sản quốc tế, dĩ nhiên có nguồn gốc chủ yếu là lòng trung thành vô hạn, ý chí phấn đấu kiên cường, bất khuất của đông đảo cán bộ, đảng viên, nhưng trong đó vai trò tổ chức và lãnh đạo của Lê Hồng Phong là nhân tố có ý nghĩa quan trọng.

Trong những ngày ở Nga, anh chị mới có được thời gian hiếm hoi gần gũi bên nhau để lưu giữ những kỷ niệm. Họ bên nhau trong hành trình đến Xibêri của Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Đông Dương. Chuyến tàu băng qua những khu rừng bạch dương dài dằng dặc. Trong bữa cơm liên hoan thân mật giữa hai đoàn đại biểu Việt Nam và Pháp, đôi vợ chồng nghệ sĩ đã ứng tác, hát chung một bài hát do chị đặt lời, còn anh phổ nhạc:

Nào ai khốn khổ trên đời

Cùng nhau thề quyết một lời

Phen này hy sinh phấn đấu

Ra tay cướp lấy chính quyền...

Chính phủ Liên Xô tổ chức cho anh Lê Hồng Phong và chị Minh Khai đi nghỉ hè ít ngày.  Sau đó, anh chị tiếp tục học ở Trường Đại học Phương Đông. Tuy ở cùng một thành phố, nhưng anh chị đều rất bận, ít có thời gian gặp nhau, nhất là từ khi đồng chí Nguyễn Ái Quốc trở lại Matxcơva.

Anh Hoàng Văn Nọn - một người đồng chí trong chuyến đi dự Đại hội Quốc tế Cộng sản lần thứ 7 đã kể lại câu chuyện cảm động về tình đồng chí, tình yêu hạnh phúc của chị dành cho anh Nọn và cho chồng “Thời tiết ở Nga vào mùa đông năm ấy rất rét, tuyết phủ trắng xóa. Tôi không bao giờ quên việc chị Minh Khai đan cho chiếc áo len. Mấy cuộn len ấy chị đã mua bằng tiền dành dụm trong thời gian may thuê ở Thượng Hải. Số len còn lại chỉ đủ đan cho anh Lê Hồng Phong chiếc khăn quàng cổ...”. Chiếc áo len ấy anh Nọn giữ mãi. Sau này, anh tặng lại Bảo tàng Cách mạng Việt Nam[2].

Sau hai tháng Đại hội Quốc tế cộng sản, Lê Hồng Phong gấp rút chuẩn bị Đại hội quốc tế thanh niên. Một ngày mùa thu vàng ở nước Nga, anh Lê Hồng Phong đến đón chị Minh Khai từ Trường Đại học Phương Đông ra. Anh cùng chị dạo quanh công viên và dừng lại ngồi trên ghế đá cạnh bồn nước. Đây là những giây phút hiếm hoi trong cuộc sống giữa hai người ở Matxkova. Với tư cách Ủy viên Ban chấp hành Quốc tế cộng sản, Lê Hồng Phong chuyển giấy triệu tập cho người đồng chí, người vợ thân yêu. Anh rút từ áo ngoài một tờ giấy trắng gấp tư in những chữ Nga to đậm nét với một vẻ bí mật: “Em đọc đi!”. Chị chăm chú đọc:

Matxkova ngày 22/8/1935:

Kính gửi: Ủy ban thẩm tra tư cách đại biểu.

Chúng tôi xin giới thiệu nữ đồng chí Phan Lan hiện đã ở Matxkơva đến dự Đại hội Quốc tế Thanh niên cộng sản với tư cách là đại biểu chính thức. Xin cho hai giấy mời thêm cho hai người dự thính nữa là đồng chí Văn Tạo và đồng chí TX.

Ký tên: Lê Hồng Phong"

Anh Lê Hồng Phong vuốt nhẹ mấy sợi tóc xoã trên trán Minh Khai, cười dí dỏm: “Không phải anh đề nghị đâu nhé. Việc cử đại biểu chính thức là ý kiến của đồng chí Nguyễn Ái Quốc đấy. Đồng chí cũng sẽ đến dự Đại hội Quốc tế thanh niên lần này”. Một tháng sau, đảng viên Cộng sản trẻ khắp năm châu về dự Đại hội Quốc tế thanh niên. Đại hội họp trong một thời điểm có nhiều biến động trên toàn thế giới. Nguy cơ chiến tranh ngày một tăng. Chủ nghĩa phát xít đang đe dọa hòa bình thế giới. Đại hội quốc tế thanh niên cộng sản đề ra nhiệm vụ: “Lập mặt trận thanh niên duy nhất chống đế quốc để chống chiến tranh”. Chị Minh Khai cảm thấy vinh dự được tham dự Đại hội. Một trang sử đặc biệt đáng ghi nhớ của phong trào thanh niên toàn thế giới.

Sau Đại hội, chị Minh Khai tiếp tục học tại Trường Đại học Phương Đông. Chị Minh Khai tham gia viết nhiều bài nói về Ðảng, về chủ nghĩa cộng sản, chủ nghĩa xã hội, về quan điểm của Ðảng về cuộc vận động phụ nữ, như: “Nếu mỗi người đều lấy việc nuôi con làm trách nhiệm tột bực để bỏ công việc xã hội, thì công chuyện phụ nữ giải phóng không biết đến đời nào sẽ thực hiện được - Phụ nữ giải phóng là công việc của toàn thể phụ nữ, nhưng đồng thời cũng là nhiệm vụ chung của mỗi người - Muốn hoàn toàn giải phóng và bình đẳng thì cần phải thay đổi chế độ xã hội hiện thời…”[3].

Đầu năm 1936, Lê Hồng Phong được phái về nước hoạt động, còn Minh Khai ở lại học tiếp một năm nữa. Họ chia tay bịn rịn, trái tim trào niềm xao xuyến, nhưng đích hướng tới là Tổ quốc. Sau khi tốt nghiệp Đại học, chị nhận nhiệm vụ về hoạt động tại Thượng Hải (Trung Quốc).

Minh Khai về nước trước Lê Hồng Phong gần một năm. Chị được bầu vào Xứ ủy Nam Kỳ, phụ trách Bí thư Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn và kiêm chỉ đạo trực tiếp Nhà máy Đóng tàu Ba Son và Công ty Hỏa xa Sài Gòn. Lúc đó chị mới 29 tuổi. Chị thường mặc theo lối Phúc Kiến, người dong dỏng, tóc tết bím đuôi sam buông dài sau lưng, phía trước trán một rèm tóc thả xuống xén bằng, cặp mắt rất sáng và lanh. Gương mặt vừa dịu vừa rắn rỏi. Chị không phải người đẹp nhưng có vẻ gì đó làm cho người khác ưa nhìn và muốn nhìn mãi[4]. Vì nguyên tắc hoạt động bí mật nên vợ chồng Lê Hồng Phong, Nguyễn Thị Minh Khai mỗi người phải ở một cơ sở khác nhau. Thỉnh thoảng, Minh Khai đến chỗ Lê Hồng Phong bàn bạc công việc rồi lại đi ngay. Chiếc buồng con, nơi anh Lê Hồng Phong làm việc, chỉ đủ đặt một chiếc giường bố hẹp. Ban ngày anh xếp lại bên vách, tối đến mở ra làm giường nằm.

Nhận nhiệm vụ mới, hoạt động trong điều kiện bí mật hết sức khó khăn nhưng chị cùng các đồng chí vẫn bám sát cơ sở, lãnh đạo phong trào phát triển mạnh mẽ. Đồng chí Mười Cúc (nguyên Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh) cùng hoạt động trong Xứ ủy Nam Bộ rất cảm phục chị - một nữ xứ ủy viên với tầm hiểu biết rộng, đúc kết và chỉ đạo vấn đề từ thực tiễn rất nhanh và nói thông thạo tiếng Pháp, Anh và Quảng Đông. Rồi những ngày đấu tranh thành lập Mặt trận Dân chủ chống chiến tranh và chống phát xít, ở Sài Gòn những năm 1936-1939, Minh Khai đã sát cánh cùng anh Lê Hồng Phong chuẩn bị các bản báo cáo ở hội nghị cũng như trong cuộc bút chiến trên Báo Dân chúng… Chị là diễn giả xuất sắc của nhiều buổi mít tinh lớn ở các rạp hát trong thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Ðịnh, nhất là tranh luận với bọn Trốt-kít.

Lê Nguyễn Hồng Minh và hai con

Người mẹ, người vợ và người chiến sĩ cộng sản

Mùa xuân 1939, chị sinh con gái đầu lòng trong nhà hộ sinh ở đường Mắcmahông gần chợ Bến Thành (Sài Gòn). Cuộc “vượt cạn” không có chồng bên cạnh, nhưng chị luôn nghĩ đến anh với một tình yêu lớn lao. Chính điều đó đã tăng thêm nghị lực, giúp chị vượt qua bao nỗi đớn đau. Cái tên Lê Nguyễn Hồng Minh, do chị đặt ghép tên anh chị là minh chứng cho kỷ niệm tình yêu lớn lao chị dành cho anh.

Giữa lúc công việc bề bộn, đảm nhận những trọng trách lớn lao trước Đảng, lại bị bọn mật thám Pháp ra sức khủng bố, đàn áp phong trào cách mạng, thì chị nhận được tin anh Lê Hồng Phong bị bắt cùng với các cán bộ chủ chốt của Đảng tại Nam Kỳ, như: Nguyễn Văn Cừ, Võ Văn Tần, Nguyễn Hữu Tiến… Mặc dù rất thương và nhớ chồng, nhưng để đảm bảo bí mật chị không thể vào thăm anh được mà chỉ nhờ người đem quà vào cho anh.

Nhớ thương anh đang bị tù đày, tra tấn; thương đứa con còn “trứng nước”, nhưng nhiệm vụ đặt ra nặng nề hơn khi nguy cơ phát xít Nhật đang lăm le chiếm Đông Dương, Đảng ta chủ trương mở rộng Mặt trận Nhân dân Đông Dương; với đường lối vừa chống phản động thuộc địa, vừa chống phong kiến Bảo Đại, lại vừa chống bọn Trốtkít chui vào Đảng... người mẹ cộng sản ấy đành gạt nước mắt, gửi con lại cho cơ sở cách mạng ở Bà Điểm, Hóc Môn nuôi nấng chăm sóc. Chị cắn răng chịu đựng nỗi đau lớn nhất của người mẹ là phải xa con. Tối hôm ấy, chị Minh Khai bọc bé Hồng Minh vào chiếc tã dày, trao cho chị bạn…và đứng bất động trong nhà nhìn mãi chiếc xe thổ mộ từ Bà Điểm đến đón con. Tiếng chân ngựa gõ xuống nền đường đá xa dần… Người mẹ yêu con, yêu nước rối bời tâm trạng ấy cứ đốt lên câu hỏi “Cuộc đời của con rồi sẽ ra sao? Con có sống được nên người không? Lưới đế quốc bủa vây quanh mẹ, quanh cha và cả quanh con nữa[5]. Trong trận chiến đôi lúc không tránh khỏi sự cô đơn. Những khi đó, chị chỉ nghĩ đến anh và bé Hồng Minh. Chị không ngần ngại rút guốc bổ vào đầu tên đánh xe ngựa “máu gái” định sàm sỡ với gái một con ở thôn Vườn Trầu.

Bọn mật thám Pháp đã theo dõi từng bước đi của các cán bộ chủ chốt Thành ủy và các cán bộ của Xứ ủy. Mờ sáng ngày 30/7/1940, chị cải trang thành một phụ nữ nông dân tay xách làn trái cây, chân đi đôi guốc gỗ, mặc áo dài đen, thong thả đến địa điểm mới của Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn ở bến Bình Đông, nhưng cơ sở đã bị lộ và chị bị mật thám Pháp bắt giam ở bốt Catina, khi đó bé Hồng Minh mới tròn 1 tuổi, còn chồng chị, anh Lê Hồng Phong cũng đang bị kẻ thù theo dõi ráo riết. Biết chị là nhân vật quan trọng, chúng giam chị vào căn phòng có chiếc sọ người giữa nhà, dùng đủ cực hình để tra tấn dã man như "lộn mề gà", "máy bay lên sàn", "máy bay xuống sân", đóng đinh vào đầu ngón tay… Nhưng chị Năm Bắc (tên gọi khác của chị Minh Khai) vẫn nghiến răng chịu đựng, cương quyết không khai ngay từ đầu và khẳng định “Việc này tao lãnh đạo, tao chủ trương, tao làm!”. Tra tấn bằng mọi cách vẫn không khai thác được gì, thực dân Pháp cho giam chị vào nhà giam Phú Mỹ, Sài Gòn. Chị lại tiếp tục cùng chị em phụ nữ trong khám đấu tranh.

Chị lấy máu mình viết lên cửa xà lim:

Dù đánh dù treo, càng cương quyết

Dù kìm, dù kẹp, chẳng sai lời

"Hy sinh phấn đấu vì nhiệm vụ”

Triệt để thực hành chết mới thôi

Chị còn lấy máu viết lên tường nhà giam:

Vững chí bền gan ai hỡi ai

Kiên tâm giữ dạ mới anh tài

Thời cuộc đẩy đưa người chiến sĩ

Con đường cách mạng vẫn chông gai

Khi giặc Pháp biết chị là vợ Lê Hồng Phong và con gái nhỏ mới được mấy tháng tuổi, bọn mật thám Pháp đã đưa chị Minh Khai đến gặp Lê Hồng Phong, hòng lung lạc tình cảm hai người và từ đó lấy cớ để kết tội, nhưng chúng đã thất bại. Mặc dù hai vợ chồng người chiến sỹ cách mạng đã lâu không gặp nhau, nhưng họ biết nén giấu tình cảm riêng tư để đối phó với âm mưu thâm độc của kẻ thù. Cố giữ vẻ bên ngoài bình thản, Lê Hồng Phong xót xa nhìn vợ. Chị Minh Khai gầy xanh, mặt tím bầm những vết đánh. Vừa sinh con xong lại bị tù đày. Thằng Tây lai nói tiếng Việt rất sõi chỉ anh, hỏi chị “Chị có biết người này không?”. Đáp án có sẵn trong đầu, chị đã có câu trả lời ngay “Tôi không biết người này”. Thằng Tây lai lại chỉ chị, hỏi anh “Đây là vợ anh phải không?”. Anh Lê Hồng Phong lạnh lùng trả lời tên mật thám “Tôi không quen chị ấy”. Không khí phòng hỏi cung càng trở nên căng thẳng. Bọn mật thám chăm chú theo dõi nét mặt cả hai người. Thằng Tây lai tức giận, chồm lên bàn hỏi cung: “Sao vợ chồng chúng mày không nhận nhau đi! Bọn tao sẽ cho phép đưa con vào thăm”. Bọn mật thám chán nản, bất lực nhìn hai người tù mặt lạnh như băng. Chỉ có anh chị mới nghe được tiếng đập từ trái tim. Họ nhớ lại lần chia tay cuối cùng ở Hóc Môn, khi ấy chị Minh Khai đang có thai. Cuộc họp vừa kết thúc, anh Lê Hồng Phong tranh thủ nói chuyện với vợ dưới vòm trầu xanh um, râm mát. Anh chỉ cho chị xem một cây cau nhỏ mọc gần hè nhà. Thân cau nhỏ bé tưởng chừng như không mang nổi cả buồng cau trĩu quả to mập. Anh lo lắng, băn khoăn hỏi chị: “Rồi đây em sinh nở ở đâu?”. Chị không muốn anh bận tâm nhiều “Anh đừng lo, bà con cô bác sẽ giúp em”. Anh dặn chị: “Sinh con xong, em nhớ viết cho anh mấy chữ”. Nhưng thư của chị Minh Khai đã không đến được tay anh. Nhưng tình cờ, trong phòng hỏi cung, cô Trinh, bà mụ đỡ cháu Hồng Minh đã kín đáo thông báo cho anh: "Chị Minh Khai sinh con gái"... Anh chị đau lòng lắm khi vợ chồng gặp nhau mà cứ vờ như người không quen biết. Chị rất muốn lao vào anh, được ngã vào lòng anh để được chở che, bao bọc cho bõ những ngày nhung nhớ... Nhưng chỉ có anh mới nghe được âm thanh kỳ diệu từ đôi mắt biết nói của vợ “Chúng mình hãy kiên cường anh nhé. Bé Hồng Minh đang ở bên chúng ta…”. Chị đã nhờ đồng chí gửi cho anh cái chăn bông quấn bé Hồng Minh lúc lọt lòng để truyền cho anh hơi ấm tình yêu.

Còn chồng chị - anh Lê Hồng Phong bị giặc bắt 2 lần (22/6/1939 và 20/01/1840). Với lần bị bắt thứ nhất, không tìm ra chứng cứ, sau sáu tháng tù giam, anh được trả tự do, nhưng bị trục xuất khỏi Sài Gòn và bị quản thúc tại Hưng Nguyên (Nghệ An). Lần bị bắt giam lần thứ hai, anh Lê Hồng Phong đã kịp làm thơ tặng vợ và kín đáo viết lên quạt giấy gửi ra cho chị. Tuy không tìm ra chứng cớ buộc tội anh liên quan tới cuộc Khởi nghĩa Nam Kỳ, nhưng trong phiên xử ngày 27/8/1940, Toà tiểu hình Sài Gòn của Pháp vẫn kết án anh Lê Hồng Phong 5 năm tù giam, 10 năm quản thúc với lời buộc tội là chịu trách nhiệm tinh thần về cuộc khởi nghĩa đó. Cuối năm 1940, anh Lê Hồng Phong bị kẻ thù đày ra Côn Đảo, còn người đồng chí, bạn đời Nguyễn Thị Minh Khai của anh tiếp tục bị giam giữ ở Sài Gòn.

Với cương vị là Bí thư Thành uỷ Sài Gòn - Chợ Lớn, Uỷ viên Xứ uỷ Nam Kỳ, chị Nguyễn Thị Minh Khai vẫn tìm mọi cách để liên lạc với bên ngoài, tiếp tục lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ. Cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ bị khủng bố. Không khuất phục được người chiến sỹ cộng sản trẻ tuổi, sáng ngày 28/8/1941, với một án tù chung thân, hai án tử hình, thực dân Pháp đã xử bắn chị Nguyễn Thị Minh Khai cùng một số đồng chí lãnh tụ trung kiên của Đảng ta, như: Hà Huy Tập, Võ Văn Tần, Nguyễn Hữu Tiến... tại ngã tư Giếng Nước (nay là trước sân Trung tâm Y tế huyện Hóc Môn-TP Hồ Chí Minh). Biết mình là tử tù, chị cố gắng tranh thủ thời gian tối đa để kịp làm ba việc quan trọng: Chị đã bí mật viết vào mảnh giấy cuốn tròn trong điếu thuốc lá gửi cho chồng đang ở nhà tù Côn Đảo với lòng sắt son của một người vợ, người đồng chí: “Dù có chết, em hứa với anh, chung thủy với cách mạng, trung thành với Đảng. Em hứa mãi mãi là người cộng sản kiên cường. Mong anh cũng như vậy". Chị gửi lời cám ơn đến những người đồng chí đang nuôi nấng bé Hồng Minh và tước vải quần áo nhà tù, đan một chiếc áo gối gửi về tặng mẹ như một chút lòng hiếu đễ công sinh thành dưỡng dục của cha mẹ mà chị chưa làm tròn bổn phận của đứa con hiếu thảo. Và trước khi bọn thi hành án cởi trói, cởi khăn bịt mắt, chị vẫn bình thản diễn thuyết trọn vẹn cả 5 phút cho đồng bào của mình và dành chút thời gian cuối cùng nói bằng tiếng Pháp cho những lính Pháp biết việc chính nghĩa của những người Cộng sản Việt Nam. Chị ngã xuống khi mới 31 tuổi trong niềm tiếc nuối của Xứ ủy Nam Kỳ và của nhân dân. Trong khi đó, ở Côn Đảo, chồng chị - anh Lê Hồng Phong không hay biết gì người đồng chí, người vợ thân yêu của mình đã ra đi…

Hơn một năm sau, kể từ ngày chị bị kẻ thù xử bắn, tại Côn Đảo vào một buổi trưa mùa hè năm 1942, dưới gốc bàng ở xà lim số 2, một người tù chính trị cao gầy khẳng khiu, mặc áo chàm nói chuyện với người lính Gardien Ấn Độ vừa ở đất liền ra. Người tù chính trị ấy là Lê Hồng Phong đau đáu điều muốn biết... đã hỏi người lính Ấn Độ: “Chúng tôi có một nữ đồng chí là Minh Khai bị xét xử thế nào, ông có biết không?”. Vừa nghe đến cái tên Minh Khai, người lính Ấn đứng lên cất mũ cúi chào, rồi kể trong niềm xúc động như đã gần một năm trôi qua mà anh ta vẫn không quên được cái ngày 28/8/1941 ấy: “Bà lớn Minh Khai bị bắn chết rồi”. Vẻ mặt người lính Ấn trang nghiêm, đôi mắt rất buồn. Cái chết của nhà cách mạng Minh Khai đã làm anh xúc động mạnh. Giọng anh lính đanh lại: “Tôi nói bà lớn là bà lớn thật, núi cũng phải nghiêng mình, cây cối cũng phải cúi chào bà...”.

Người lính vô tình đâu biết trái tim người tù cộng sản như ngưng đập. Anh Lê Hồng Phong lặng im như bức tượng đá. Anh không muốn và không dám  tin về cái điều khủng khiếp ấy đã đến với anh. Thế là người đồng chí trung kiên, người vợ yêu dấu của anh đã ra đi. Hồng Minh bé nhỏ đã mất mẹ... rồi sẽ mất cha... Côn Đảo lặng gió. Những kỷ niệm hiếm hoi bên nhau chợt ùa về. Nhớ gương mặt đôn hậu, có đôi mắt to tròn như biết nói. Nhớ cái mùa đông tuyết trắng ở Nga, nhớ ghế đá trong công viên còn hơi ấm của chị... Và ngày 6/9/1942, anh Lê Hồng Phong đã hy sinh trong nhà tù Côn Đảo sau những ngón đòn tra tấn, bị cầm cố khắc nghiệt và chế độ ăn uống tồi tệ... Anh Lê Hồng Phong đã sống và chiến đấu, đã yêu thương cho đến hơi thở cuối cùng với khí phách của người cộng "Xin chào tất cả các đồng chí. Nhờ các đồng chí nói với Ðảng rằng tới giờ phút cuối cùng Lê Hồng Phong vẫn một lòng tin tưởng ở thắng lợi vẻ vang của Cách Mạng...".

Không có hồi kết

Câu chuyện chị Minh Khai đã sống, chiến đấu, hy sinh và nhất là người mẹ chiến sĩ ấy đã dứt ruột, phải cầm lòng chấp nhận gửi con cho đồng chí để hoạt động cách mạng khi đứa con “trứng nước” đã tạo nên sự xúc động sâu sắc cho văn nghệ sĩ.

Nhà văn Lê Minh – con gái nhà văn Nguyễn Công Hoan cứ ám ảnh mãi bởi gia đình cộng sản tiêu biểu ấy. Nhà văn nói “Mình phục chị Minh Khai, anh Lê Hồng Phong và bé Hồng Minh lắm. Đến mức trên bàn làm việc của mình luôn có ảnh vợ chồng chị Minh Khai. Mình yêu quý gia đình ấy. Có gì thôi thúc, mình cùng đi đi tìm những đồng chí chiến đấu với chị Minh Khai, lấy tư liệu trong bảo tàng lich sử… Và viết lại câu chuyện này[6].

Nhà văn Nguyệt Tú – con gái họa sĩ Nguyễn Phan Chánh đã kỳ công tìm nguồn tư liệu để viết về cuộc đời chị Minh Khai rất xúc động. Nhà văn đã đến Ban Lịch sử Đảng tìm hồ sơ về chị. Nhưng tất cả chỉ có trang đánh máy lý lịch và một bức thư chị gửi về nhà trước lúc bị Pháp xử tử hình. Rất may, chị Nguyệt Tú đã gặp anh Hoàng Văn Nọn - người chứng kiến đám cưới giản dị, nhưng ấm áp, thân mật của anh chị ở Thượng Hải (Trung Quốc) và cùng đoàn đi dự Đại hội VII Quốc tế Cộng sản với anh Lê Hồng Phong và chị Minh Khai. Biết nhà văn muốn viết về chị Minh Khai, anh Nọn đã rất nhiệt tình giúp đỡ. Anh Nọn đã dành thời gian kể những câu chuyện về anh Lê Hồng Phong và chị Minh Khai.

Năm 2005, xúc động trước tấm gương Liệt Nữ ấy, NSND Bạch Diệp  đã đạo diễn thành công bộ phim “Nguyễn Thị Minh Khai”. Được mời tham gia bộ phim này, NSƯT Minh Châu quyết định xuất hiện trở lại sau thời gian dài vắng bóng trên màn ảnh. Chị nói “Không cần đọc kịch bản, tôi nhận vai ngay vì đây là phim về người nữ anh hùng. Đó là nhân vật đầy cá tính, dũng cảm nhưng cũng đớn đau, dằn vặt”. Chị đã hóa thân nhuần nhuyễn khiến cho hình tượng Nguyễn Thị Minh Khai sống động đến mức nhiều khán giả điện ảnh gọi Minh Châu với cái tên trìu mến chị Năm Bắc (tên chị Minh Khai khi đó).

Và hôm nay, là thế hệ sau, tôi có điều kiện tiếp cận nhiều nguồn tư liệu văn học, điện ảnh, sân khấu để viết bài “Người phụ nữ trong cuộc đời Lê Hồng Phong” mà nước mắt lưng tròng. Tôi đã cố nén lòng mà trái tim vẫn bật ra tiếng khóc nhất là đọc đến chi tiết “chị Minh Khai xin đoàn thể một tấm vải trắng, tự tay cắt may hai bộ quần áo. Một bộ chị gửi cho Lê Hồng Phong, một bộ luôn luôn giữ bên mình. Chị muốn, khi bị xử bắn, máu trong tim trào ra sẽ nhuộm đỏ tấm áo trắng như màu cờ Đảng”, đoạn chị Minh Khai dứt ruột gửi con, chi tiết ở Côn Đảo, anh Lê Hồng Phong biết tin vợ hy sinh từ người lính Ấn Độ từ đất liền ra... Bài viết này như một nén hương tri ân đối với sự hy sinh của anh chị nhân kỷ niệm 110 năm Ngày sinh Tổng Bí thư Lê Hồng Phong (6/9/1902 - 6/9/2012). Sự hy sinh quên mình vì đất nước, nhân dân của gia đình Tổng Bí thư Lê Hồng Phong đã làm nên đất nước hôm nay. Và Tình yêu của anh Lê Hồng Phong và chị Minh Khai là bản tình ca bất diệt đã làm nên những điều kỳ diệu. Tôi như thấy anh chị vẫn đan tay nhau trong hành trình của đất nước hôm nay. Bởi tình yêu không bao giờ mất đi trong tâm tưởng của những người đang sống yêu quý, ngưỡng mộ họ. Tình yêu chỉ có thể được thăng hoa...

Rồi hai đứa hôn nhau, hai người đồng chí

Dắt nhau đi, cho đến sáng mai nay

Anh đón em về, xuân cũng đến trong tay

 (Bài ca Xuân 1961 – Tố Hữu)

----------------------------------

Tư liệu tham khảo

1. Tài liệu của Trung ương Hội Phụ nữ Việt Nam

2. Lê Minh – Chị Minh Khai, Nxb Thanh Niên. H. 1996

3. Nguyệt Tú: Chị Minh Khai, Nxb Phụ nữ, H. 1980

 


[1] Nguyệt Tú: Chị Minh Khai, Nxb.Phụ nữ, 1980

[2] Nguyệt Tú: Chị Minh Khai, Nxb.Phụ nữ, 1980

[3] Tài liệu của Trung ương Hội Phụ nữ Việt Nam

[4] Lê Minh – “Chị Minh Khai” (Nxb Thanh Niên, H, 1996, tr 18)

[5] Lê Minh – “Chị Minh Khai” (Nxb Thanh Niên, H, 1996, tr 154)

[6] Nhà văn Lê Minh và tác phẩm “Chị Minh Khai” (NXB Thanh niên, 1996)

 

Đường Hoàng Văn Thụ - Nguyễn Cảnh Chân, tháng 9 năm 2012


HỌC TẬP VÀ LÀM THEO TẤM GƯƠNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH

HỘI THẢO VỀ TÁC PHẨM “ĐỜI SỐNG MỚI” CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
Văn nghệ sỹ Phú Thọ với Chủ tịch HỒ CHÍ MINH
HÌNH ẢNH NGƯỜI CỘNG SẢN TRONG TÔI
HỌC BÁC VỀ TINH THẦN TRÁCH NHIỆM
LÀM THEO LỜI BÁC "DĨ CÔNG VI THƯỢNG"
TÂM LÒNG CỦA BÁC HỒ VỚI PHỤ NỮ VIỆT NAM
Tư tưởng Hồ Chí Minh về phong cách nêu gương
Nêu gương
Tiên tri của Bác
Một vài suy nghĩ về quan điểm thế giới quan Hồ Chí Minh
Cán bộ, đảng viên phải gương mẫu rèn luyện, học tập và làm theo tấm gương đạo đức Bác Hồ
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Triển lãm Thư pháp thơ chữ Hán của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Kỷ niệm 123 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2013) Có một nền giáo dục thân dân
Bác Hồ với bảo tồn, tôn tạo phát huy di tích Đền Hùng
HỒI ỨC NHỮNG LẦN ĐƯỢC GẶP BÁC HỒ
CÓ MỘT SỰ THẬT ĐÁNG SUY NGHĨ
HÌNH ẢNH BẬC HIỀN TRIẾT HỒ CHÍ MINH QUA THƠ CHẾ LAN VIÊN
QUÁN TRIỆT NGHỊ QUYẾT TRUNG ƯƠNG IV, ĐẠI HỘI LẦN THỨ XI CỦA ĐẢNG
CHÌA KHÓA MỌI THÀNH CÔNG
KỶ NIỆM 23 NĂM NGÀY THÀNH LẬP HỘI CỰU CHIẾN BINH VIỆT NAM (6/12/1989 - 6/12/2012)
LỜI BÁC ĐẾN HÔM NAY VẪN CHƯA HỀ CŨ
NHỮNG ĐẶC TRƯNG PHẨM CHẤT VỀ GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ CHÍ MINH
NGHỊ QUYẾT CỦA Ý ĐẢNG, LÒNG DÂN
HỌC TẬP NGHỊ QUYẾT TW 4 NHỚ LỜI BÁC DẠY - ĐOÀN HẢI HƯNG
Nét nổi bật của Chủ tịch Hồ Chí Minh là rất coi trọng phẩm chất con người - Bùi công bính
GIỮ LẤY ĐỨC TIN - Lê Phan Nghị
SÁNG THÊM NHỮNG CHI TIẾT VỀ BÁC HỒ QUA CÁI NHÌN CỦA CÁC NHÀ VĂN

TẠP CHÍ VĂN HỌC

Năm 2017
Năm 2014
Năm 2007
Năm 2009
Năm 2013
Năm 2012
Năm 2011
Năm 2010
Năm 2008

QUẢNG CÁO

















THÔNG BÁO

THỂ LỆ CUỘC THI THƠ, NHẠC Chủ đề: “Biển, đảo Việt Nam”

Thông tin liên hệ:
Tạp chí Văn nghệ Đất tổ - 160 Phố Lê Quý Đôn - Phường Gia Cẩm - TP Việt Trì - Tỉnh Phú Thọ
Điện thoại: 0210. 3816945 - 3811984
Email: tapchivannghedatto@gmail.com
Bản quyền thuộc về Tạp chí Văn nghệ Đất tổ
Ghi rõ nguồn khi phát hành lại thông tin từ Website này.