NỘI DUNG CHI TIẾT
TẢN MẠN VỀ CHI TIẾT TRUYỀN HÌNH
6/26/2013

                                                                                   DƯ HỒNG QUẢNG

Có người nói một câu khiến ta nhớ suốt đời, nhưng có khi nghe 3 tiếng truyền đạt, chẳng biết người trên diễn đàn đang nói cái gì. Bạn có thể xem rất nhiều rồi quên cũng rất nhiều. Nhưng có những chi tiết trong phim chỉ xem một lần là nhớ mãi. Chi tiết, đó là những cái mỏ neo diệu kỳ níu giữ tác phẩm trụ vững với mưa gió thời gian. Sau đây là những chi tiết phim phóng sự truyền hình đã theo tôi gần 20 năm làm báo.          

Cảnh một vùng quê làm ngói Hương Canh (Vĩnh Phúc) trong những năm 90. Ăng ten máy thu hình mọc san sát trên nền hình xám xịt của đất, của ngói, của bụi, của khói. Không hề có màu xanh cây cỏ. Và lời bình “Ở vùng quê này, không cây gì mọc được, trừ cây ăng ten”. Ngày đó tôi chưa phải là phóng viên, chỉ là một bạn xem truyền hình, nhưng tôi láng máng hiểu ra, ở những vùng quê người đông ruộng ít, chỉ làng có nghề mới khá giả, mới có nhiều ti vi đến thế. Ngày đó người ta chưa nói đến ô nhiễm môi trường làng nghề, nhưng tôi hiểu vấn nạn này đã gióng lên hồi chuông cảnh báo. Ai giải quyết được mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế với ô nhiễm môi trường sẽ được tôn làm thành hoàng của làng. Sau này về Đài, tôi mới biết tác giả phim này là cố nhà báo Nguyễn Bá Tích, Giám đốc Đài PTTH Phú Thọ. 20 năm qua, tôi chưa quên chi tiết nhỏ đó trong phim “Đi tìm thành hoàng” (Huy chương Vàng - Liên hoan TH  toàn quốc 1993). Có lẽ 20 năm nữa, câu chuyện này vẫn sẽ còn thời sự.

Tôi thi đỗ vào Đài Phát thanh - Truyền hình tỉnh khi chưa biết gì về kỹ năng làm truyền hình. Ngày đó, tốt nghiệp ĐH khoa Văn, biết chút tiếng Anh, tôi chỉ dịch truyện và viết báo theo cảm tính. Tác phẩm truyền hình tôi được xem tại một lớp tập huấn ngắn ngày là phim tài liệu “Mặn hơn muối” của đạo diễn Chu Hòa. Đến nay tôi đã quên rất nhiều nhưng còn nhớ rõ hình ảnh mồ hôi trên áo người làm muối. Dưới nắng hè chói chang, gió biển ào ạt, mồ hôi chưa kịp ướt đã se lại, kết đọng thành những vệt trắng loang lổ trên lưng áo diêm dân. Chi tiết ấy lặp lại nhiều lần. Phải chăng muối mặn còn vì có pha trộn trong đó mồ hôi nước mắt của người làm muối. Tôi con nhà nông gốc rơm gốc rạ, từ bé đã nghe câu “Ai ơi bưng bát cơm đầy/Dẻo thơm một hạt, đắng cay muôn phần”. Tôi chưa biết câu ca nào tương đương để nói về nghề làm muối, chỉ biết rằng ăn nhạt một miếng đã khó nuốt trôi. Ơn người làm ra hạt muối có thể sẽ sâu hơn khi bạn xem lại phim “Mặn hơn muối ”.              

Học thày, học bạn, học sách, học đời, thế rồi tôi cũng được giao làm phóng sự truyền hình. Lần đầu tiên dự thi Liên hoan truyền hình toàn quốc tại Huế, phóng sự đầu tay “Vua bạch đàn” của tôi đã đạt Huy chương Bạc. Nhưng bạn bè nhớ nhiều hơn là phóng sự “Chuyện vỉa hè ” với chi tiết cột điện giữa lòng đường. Cột điện vốn trồng ở mép đường, nhưng khi mở rộng đường lên gấp đôi, cột điện bỗng nhiên mọc giữa lòng đường. Dự án đường nhựa không biết việc của dự án đường dây và sự nhùng nhằng này kéo dài thêm tai nạn và những hệ lụy. Tình trạng này không chỉ riêng ở thành phố Việt Trì mà còn là chuyện ở một số địa phương. Chi tiết hàng cột điện giữa lòng đường được kèm lời bình “Cột điện cao to là thế, ai cũng nhìn thấy, ngày nào cũng nhìn thấy mà còn khó giải quyết, huống chi những chuyện không nhìn thấy ?!”. Đến phóng sự thứ 7 thì hàng cột điện giữa lòng đường Trần Phú được nhổ bỏ (đến bây giờ tôi vẫn cảm phục  lãnh đạo Đài Phú Thọ kiên trì cho tôi phát đến 7 phóng sự xung quanh một vấn đề. Bởi sau một hai lần không chuyển, có người đã nói bâng quơ, đại loại chàng hiệp sỹ Đông Ki Sốt không đánh nhau với cối xay gió nữa mà đánh nhau với cột điện ?!) Hưởng ứng chiến dịch an toàn giao thông, lãnh đạo Đài yêu cầu tôi biên tập lại 7 phóng sự thành phim dự thi toàn quốc. Phim này, ý định của Đài tỉnh chỉ để gửi dự thi, ai ngờ lại được VTV chọn phát sóng (sau này mới biết phim được Huy chương Vàng). Vì họ phát sóng (ngoài ý muốn của nhóm tác giả) đúng vào dịp thành phố Việt Trì chuẩn bị làm thủ tục đề nghị nâng cấp lên đô thị loại 2 nên câu chuyện “hậu giải vàng” còn nhiều bi hài mà tôi hy vọng sẽ được kể trong một dịp khác.

Có thể nói, người “khai sáng” phim phóng sự tài liệu cho tôi là NSND Trần Văn Thủy. Chỉ với vài buổi nói chuyện về nghề tại Đài PTTH Phú Thọ, vị đạo diễn tài ba này đã động viên anh em tôi dám một ngày thử sức làm phim tài liệu. Nói là dám thử làm bởi Đài PTTH Phú Thọ đã từng làm nhiều cái gọi là “phim tài liệu”. Nhưng sau khi xem “Hà Nội trong mắt ai”, “Chuyện tử tế”, “Có một làng quê”… của Trần Văn Thủy, chúng tôi sợ không dám gọi các tác phẩm của mình là “phim tài liệu” nữa. Bạn thử gõ tìm trên youtube mà xem, mỗi chi tiết trong những bộ phim rất cũ này vẫn còn tươi rói tình đời, tình người. “Chuyện tử tế” kể về thân phận người dân dưới đáy xã hội, nhưng họ lại là những người tử tế. Xem phim, khó quên chi tiết những bà mẹ già nháo nhác luồn chui qua hàng rào ga Hàng Cỏ đối lập với cảnh chỗ khác có người xe đưa xe đón nhộn nhịp và tấp nập. Chi tiết đó kèm theo lời bình: chúng ta đối xử với nhân dân như thế hình như cũng chưa được tử tế thì phải? Rồi chi tiết tiếng đàn ghi ta của nghệ sỹ mù Văn Vượng đoạn mở đầu và nhất là cảnh kết thúc phim “Hà Nội trong mắt ai ”, chi tiết có sức gợi một cách ám ảnh làm người xem suy tư về số phận con người, không ít người có tài, có công thì số phận lại hẩm hiu. Ám ảnh của phim là thông điệp làm sao hậu thế không đi vào những vết xe đổ của quá khứ, để người hiền tài có thể gửi tâm huyết của mình viết lên trời xanh như ngọn tháp bút tả thanh thiên dựng bên bờ hồ Hoàn Kiếm. Đạo diễn Trần Văn Thủy cho rằng đúng và đủ là tiêu chí của các công trình nghiên cứu khoa học. Hấp dẫn là tiêu chí đầu tiên của phim. Phim tài liệu muốn hấp dẫn, phải đánh động vào thần kinh của xã hội đương đại, khiến người xem tự soi lại mình, rằng ta đang sống như thế nào, ta phải làm gì để có thể sống tốt hơn, lương thiện hơn, tử tế hơn. Con người vẫn khao khát về lẽ sống, về lẽ phải, chuyện trị nước, yên dân. Làm phim tài liệu không phải để nói bằng được những điều mình nghĩ, mà phải nói được những bức xúc của số đông, đụng chạm đến điều gì sâu thẳm của nỗi đau thân phận con người, khiến người ta suy nghĩ. Ám ảnh làm nên hồn cốt phim tài liệu. Không có ám ảnh, không có phim tài liệu. Điều này không có gì to tát khi ta nhớ lại một chi tiết nhẹ nhàng mà thấm thía trong phim “Có một làng quê” của Trần Văn Thủy. Tác giả kể ngày nhỏ có chuyện gì không biết, lại hỏi một người vú nuôi gọi là thím Nhuận. “Khi ấy, tôi không hề biết rằng bà không biết chữ mà chỉ thấy bà thuộc lòng những chuyện thơ dài hết đêm này đến đêm khác. Tôi buồn vui, khóc cười theo lời kể của thím. Rồi một hôm tôi hỏi thím: - “Đi hết làng ta thì đến làng nào hả thím”? Thím trả lời “- Đi hết làng ta, thì đến làng An Lạc”. - “Đi hết làng An Lạc thì đến làng nào” ? “- Đi hết làng An Lạc thì đến làng An Nhân, rồi đến làng An Đạo”. - “Đi hết làng An Đạo thì đến làng nào”? - “Đi hết làng An Đạo thì đến biển”. Tôi cảm phục khôn cùng vì sự hiểu biết rộng lớn của thím. Rồi tôi hỏi tiếp: - “Đi hết biển thì đến đâu”? Thím im lặng. Chưa bao giờ thấy thím buồn đến thế. - “Đi hết biển đến đâu thì thím không biết”. Thím tôi qua đời khi tôi ở nước ngoài. Bà không có con, phần mộ của bà thực là ảm đạm. Một lần, bên mộ thím, tôi nói với thím rằng: “Thím ơi ! Cháu thương thím vì đến lúc chết thím cũng không biết đi hết biển là đến đâu. Bây giờ cháu biết rồi thím ạ ! Nếu đi hết biển, qua các đại dương và các châu lục, đi mãi, đi mãi thì cuối cùng lại trở về quê mình, làng mình thím ạ. Cháu sẽ dành dụm để xây cho thím một ngôi mộ đàng hoàng. Thím cho phép cháu đề lên mộ chí mấy hàng như thế này: “Nơi đây yên nghỉ thím tôi, bà già nhà quê mù chữ, người thày đầu tiên của tôi”.

Lý thuyết thì nhiều lắm, nhưng hãy cố gắng nhìn cuộc sống bằng con mắt của đời thường, đó là một bài học làm phim đạo diễn Trần Văn Thủy chia sẻ với chúng tôi. Trước khi muốn làm cái gì to tát, hãy làm tốt những việc nhỏ. Trước khi răn dạy người ta thành ông nọ bà kia, trước hết phải dạy được họ cách làm người bình thường, người tử tế. Đó là một chi tiết trong bộ phim tài liệu kinh  điển “Chuyện tử tế”. Sau này, chương trình “Những gương mặt đời thường” của Đài PTTH Phú Thọ đã ra đời từ ý tưởng này. Rồi đến phim tài liệu “Thêm một” chúng tôi cũng mở đầu bằng hình ảnh người nhặt rác chợ Việt Trì, bàn tay lấm lem cầm điện thoại di động. Cách đây mươi năm, di động còn là hàng xa xỉ. Cũng như chiếc xe máy trị giá bằng cả một tòa nhà. Vậy mà nông dân Phú Thọ bây giờ nhiều người đi làm đồng bằng xe máy, người nhặt rác cũng dùng điện thoại di động. Vì sao được như vậy, từ các chi tiết của đời sống thường nhật, bộ phim dần dần lý giải rồi khái quát vấn đề, tạo bất ngờ lý thú cho người xem.

Hai năm liên tục (2011 - 2012) tham gia làm Giám khảo Liên hoan Truyền hình toàn quốc, tôi đã học thêm được cách sử dụng chi tiết tài tình của đồng nghiệp từ các đài trong toàn quốc. Đài Cần Thơ với phóng sự “Cò ơi ! ” đã có chi tiết rất đắt khi đối lập cảnh những cánh cò chao nghiêng thơ mộng với cảnh chặt cổ cò chan chát tại các quán nhậu thịt cò. Đài Yên Bái kể chuyện đồng bào tin tưởng cán bộ dự án giảm nghèo, trong khi “Đợi trâu 30A”, họ đã vay tiền làm chuồng trại, vay tiền trồng cỏ. Lãi đến hạn phải trả mà trâu của dự án 30A chẳng thấy đâu. Cuối cùng, những người dân với khát vọng thoát nghèo, thật thà tin vào dự án tốt đẹp đã phải trốn vào rừng để trốn nợ. Đó là chi tiết ám ảnh !

Gần 20 năm làm báo, tôi đã học qua nhiều lớp nghiệp vụ do Đài THVN, Đài TNVN, Hội Nhà báo VN tổ chức. Trong thời gian học tập tại Canada, tôi cũng đã cố gắng học hỏi phóng viên các đài truyền hình CBC, CTV, Rogers TV… Hiện nay, đang theo học Sau đại học tại Khoa phát thanh - truyền hình, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, cơ hội đang mở mang trong tôi nhiều điều mớ mẻ. Nhưng càng học nhiều, càng thấy mình biết ít. Nhỏ như chi tiết mà đã khối chuyện phải bàn. Cố nhà báo, nhà thơ Trần Dư, người nhiều năm làm Trưởng phòng văn nghệ, Đài PTTH Phú Thọ đã để lại câu thơ rất vui về nghề này: “Biển học là vô bờ / bơi bằng mái chèo gỗ ”.

                             D.H.Q

 


HỌC TẬP VÀ LÀM THEO TẤM GƯƠNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH

HỘI THẢO VỀ TÁC PHẨM “ĐỜI SỐNG MỚI” CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
Văn nghệ sỹ Phú Thọ với Chủ tịch HỒ CHÍ MINH
HÌNH ẢNH NGƯỜI CỘNG SẢN TRONG TÔI
HỌC BÁC VỀ TINH THẦN TRÁCH NHIỆM
LÀM THEO LỜI BÁC "DĨ CÔNG VI THƯỢNG"
TÂM LÒNG CỦA BÁC HỒ VỚI PHỤ NỮ VIỆT NAM
Tư tưởng Hồ Chí Minh về phong cách nêu gương
Nêu gương
Tiên tri của Bác
Một vài suy nghĩ về quan điểm thế giới quan Hồ Chí Minh
Cán bộ, đảng viên phải gương mẫu rèn luyện, học tập và làm theo tấm gương đạo đức Bác Hồ
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Xây dựng và chỉnh đốn Đảng dưới ánh sáng Tư tưởng Hồ Chí Minh
Triển lãm Thư pháp thơ chữ Hán của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Kỷ niệm 123 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2013) Có một nền giáo dục thân dân
Bác Hồ với bảo tồn, tôn tạo phát huy di tích Đền Hùng
HỒI ỨC NHỮNG LẦN ĐƯỢC GẶP BÁC HỒ
CÓ MỘT SỰ THẬT ĐÁNG SUY NGHĨ
HÌNH ẢNH BẬC HIỀN TRIẾT HỒ CHÍ MINH QUA THƠ CHẾ LAN VIÊN
QUÁN TRIỆT NGHỊ QUYẾT TRUNG ƯƠNG IV, ĐẠI HỘI LẦN THỨ XI CỦA ĐẢNG
CHÌA KHÓA MỌI THÀNH CÔNG
KỶ NIỆM 23 NĂM NGÀY THÀNH LẬP HỘI CỰU CHIẾN BINH VIỆT NAM (6/12/1989 - 6/12/2012)
LỜI BÁC ĐẾN HÔM NAY VẪN CHƯA HỀ CŨ
NHỮNG ĐẶC TRƯNG PHẨM CHẤT VỀ GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ CHÍ MINH
NGHỊ QUYẾT CỦA Ý ĐẢNG, LÒNG DÂN
HỌC TẬP NGHỊ QUYẾT TW 4 NHỚ LỜI BÁC DẠY - ĐOÀN HẢI HƯNG
Nét nổi bật của Chủ tịch Hồ Chí Minh là rất coi trọng phẩm chất con người - Bùi công bính
GIỮ LẤY ĐỨC TIN - Lê Phan Nghị
SÁNG THÊM NHỮNG CHI TIẾT VỀ BÁC HỒ QUA CÁI NHÌN CỦA CÁC NHÀ VĂN

TẠP CHÍ VĂN HỌC

Năm 2017
Năm 2014
Năm 2007
Năm 2009
Năm 2013
Năm 2012
Năm 2011
Năm 2010
Năm 2008

QUẢNG CÁO

















THÔNG BÁO

THỂ LỆ CUỘC THI THƠ, NHẠC Chủ đề: “Biển, đảo Việt Nam”

Thông tin liên hệ:
Tạp chí Văn nghệ Đất tổ - 160 Phố Lê Quý Đôn - Phường Gia Cẩm - TP Việt Trì - Tỉnh Phú Thọ
Điện thoại: 0210. 3816945 - 3811984
Email: tapchivannghedatto@gmail.com
Bản quyền thuộc về Tạp chí Văn nghệ Đất tổ
Ghi rõ nguồn khi phát hành lại thông tin từ Website này.